Có những ngôi đền được dựng lên để thờ một vị thần. Nhưng cũng có những ngôi đền được dựng lên từ ký ức của một vùng đất – nơi câu chuyện về một con người đã vượt qua hàng nghìn năm lịch sử để trở thành một phần của đời sống tâm linh. Ở miền Giáp Nhất, xã Quang Trung huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định xưa, nay là xã Hiển Khánh, tỉnh Ninh Bình, có một ngôi đền như thế.
Đó là đền thờ nữ tướng Đào Quý Nương, người con gái họ Đào được kể lại là một trong những nữ tướng tài ba đã cùng Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa, đánh đuổi quân Đông Hán và bảo vệ non sông. Hơn hai nghìn năm đã đi qua, những người từng đứng dưới cờ khởi nghĩa năm xưa đã trở thành những nhân vật của lịch sử và huyền tích. Nhưng tại miền Giáp Nhất, tên tuổi Đào Quý Nương vẫn được người dân gìn giữ trong một không gian linh thiêng.
Đền thờ Đào Quý Nương còn được biết đến với các tên gọi như Đền Giáp Nhất, Phủ Giáp Nhất hay Phủ Mới tọa lạc tại xóm Làng thuộc miền Giáp Nhất, xã Hiển Khánh của tỉnh Ninh Bình ngày nay. Ngôi đền với kiến trúc “tiền Nhất, hậu Đinh” với những mái ngói phủ màu thời gian, cùng các đạo sắc phong được lưu giữ qua các triều đại, đã trở thành nơi ký thác ký ức thiêng liêng của cả một vùng đất. Ngôi đền này được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1990. Và trong chương trình ngày hôm nay Người kể chuyện Hà Nam Ninh sẽ cùng các bạn đi tìm câu trả lời cho câu hỏi vì sao một người con gái họ Đào hàng nghìn năm trước, sinh ra ở phủ Quốc Oai nhưng lại được trân trọng và tôn thờ tại vùng đất Giáp Nhất của huyện Thiên Bản phủ Nghĩa Hưng.
Vầng trăng thứ hai và người con gái họ Đào
Thần tích kể rằng, vào thời nhà Hán, khi đất nước chìm trong ách đô hộ của Tô Định, nhân dân sống trong cảnh cơ cực, lòng người chất chứa nợ nước, thù nhà. Trong bối cảnh ấy, tại trang Bồng Lai, huyện Từ Liêm, phủ Quốc Oai, có vợ chồng ông Đào Thọ và bà Trương Thị Thái nổi tiếng hiền lành, nhân hậu.
Một đêm nọ, bà Trương đang nằm trên võng thì bất chợt thấy trong phòng ánh sáng đỏ rực. Nhìn lên bầu trời, bà thấy bên cạnh vầng trăng sáng lại xuất hiện một vầng trăng thứ hai. Rồi điều kỳ lạ xảy ra, vầng răng ấy từ trên trời rơi xuống và chui thẳng vào bụng bà. Bà Trương giật mình tỉnh giấc, hóa ra đó chỉ là một giấc mộng, nhưng chẳng bao lâu sau, bà mang thai.
Đến giờ Ngọ ngày mùng 6 tháng Giêng năm Canh Tý, bà sinh một người con gái. Thần tích miêu tả rằng ngay từ khi ra,cô gái đã có dung nhan xinh đẹp, mắt phượng, mày ngài, da trắng như tuyết. Đứa trẻ được vợ chồng ông Đào Thọ đặt tên là Đào Quý Nương. Ngay từ nhỏ, Đào Quý Nương đã bộc lộ tư chất khác thường. Mới 13 tuổi, nàng đã thông thạo văn võ, có tài thao lược, có chí khí và đặc biệt mang trong mình nỗi căm phẫn kẻ thù trước cảnh lầm than của nhân dân. Đào Quý lớn lên, kết giao với hào kiệt, quy tụ nghĩa sĩ. Từ một người con gái nơi xóm làng bình dị, nàng trở thành một thủ lĩnh có trong tay hàng ngàn binh sỹ.
Một chiếc lá bàng và lời mời từ non sông
Khi Trưng Trắc và Trưng Nhị dựng cờ khởi nghĩa, những người có chí lớn ở khắp nơi lần lượt tìm về và hội quân, trong số đó có Đào Quý Nương. Thế nhưng, để mời được Đào Quý Nương về hội quân cùng khởi nghĩa, sử tích kể lại rằng tướng Đức Công – một vị tướng của Hai Bà Trưng đã phải nghĩ ra kế dùng mỡ lợn viết lên một chiếc lá bàng bốn câu:
“Trưng Trắc làm vua
Đào Quý làm tướng
Nước chỉ một vua
Trời đã định vậy.”
Sau đó, chiếc lá được đem cho đàn kiến đục thành những đường chữ. Một đêm, gió lớn cuốn chiếc lá theo dòng nước, đưa nó đến gần doanh trại của Đào Quý Nương. Nàng nhìn thấy và tin rằng đó là ý trời. Cũng vào lúc ấy, thư mời của Hai Bà Trưng cũng được đưa đến. Những dấu hiệu tưởng như tình cờ ấy, trong cách kể của thần tích, đã trở thành một sự sắp đặt của số phận. Ngay sau đó Đào Quý Nương quyết định đem quân theo Hai Bà Trưng. Từ đó, nữ tướng người họ Đào chính thức bước vào cuộc khởi nghĩa làm rung chuyển chính quyền đô hộ nhà Hán.
Miền Giáp Nhất và cuộc hội quân của những người mang chí lớn
Để lực lượng khởi nghĩa thêm lớn mạnh, Hai Bà Trưng đã giao cho tướng Đức Công và Đào Quý Nương đi khắp nơi để tìm người tài chiêu hiền tuyển mộ binh sỹ. . Đây chính là nơi câu chuyện của nữ tướng họ Đào gắn chặt với vùng đất mà sau này nhân dân lập đền thờ bà.
Rồi họ tìm đến trang Bảo Ngũ, vùng Thiên Bản xưa – chính là vùng đất nơi đây. Theo thần tích, khi hai vị tướng đặt chân tới đây, người dân trong vùng đồng loạt nằm mộng thấy điềm báo về sự xuất hiện của những vị phúc thần. Địa thế nơi đây được nhìn nhận là vùng đất “tả long hữu hổ”, thuận lợi để lập đồn doanh. Đào Quý Nương quyết định dừng quân.
Với tiếng tăm lẫy lừng của Hai Bà Trưng, sức ảnh hưởng của nữ tướng Đào Quý Nương, tướng quân Đức Công thì chỉ trong khoảng mười ngày, hàng vạn nghĩa sĩ khắp nơi đã đã tìm về hội quân. Từ miền đất Giáp Nhất này, lực lượng khởi nghĩa của của Đào Quý Nương ngày càng thêm mạnh, hòa vào đại quân của Hai Bà Trưng, tạo nên một đội quân lớn chưa từng có trong cuộc nổi dậy chống chính quyền Đông Hán. Cuộc khởi nghĩa bước vào thời khắc quyết định.
Mùa xuân năm thứ 40, cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng bùng nổ, đại quân tiến đánh các cứ điểm của chính quyền Đông Hán. Thành trì lần lượt thất thủ, Tô Định phải tháo chạy. Trong dòng chảy của huyền tích địa phương, Đào Quý Nương được kể là một trong những nữ tướng có đóng góp quan trọng cho thắng lợi ấy. Sau khởi nghĩa thành công, nàng Quý Nương được phong Giám sát nguyên soái, được suy tôn là công chúa và được ban thực ấp.
Nhưng những ngày thái bình không kéo dài. Ba năm sau, nhà Hán cử Mã Viện đem quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa. Cuộc chiến trở nên khốc liệt, quân của Hai Bà Trưng phải lui về Cấm Khê. Và cũng tại nơi ấy, câu chuyện về Đào Quý Nương đi đến đoạn bi tráng nhất. Theo thần tích, vào ngày mùng 6 tháng 7, nàng cùng Hai Bà Trưng chiến đấu đến hơi thở cuối cùng và tuẫn tiết. Một nữ tướng từng mang trong mình chí lớn cứu nước, cuối cùng đã chọn cái chết để giữ trọn khí tiết với dân tộc.
Sau khi Đào Quý Nương hy sinh, Đức Công cùng các gia thần đưa linh vị của bà trở về Giáp Nhất Bảo Ngũ – nơi bà từng lập đồn, chiêu mộ nghĩa sĩ. Người dân nơi đây đã tôn kính lập đền phụng thờ bà. Có lẽ chính ở đây, câu chuyện về một nữ tướng của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng đã chuyển từ lịch sử sang đời sống tâm linh. Từ một người con gái họ Đào, bà trở thành vị thần được cộng đồng tôn kính. Từ một người từng cầm quân giữa thời loạn, bà trở thành vị phúc thần được gửi gắm niềm tin của nhiều thế hệ. Và ngôi đền cứ thế tồn tại cùng vùng đất nước qua hàng nghìn năm của lịch sử.
Những triều đại đi qua, những thế hệ người dân sinh ra, lớn lên rồi mất đi. Nhưng tên tuổi của nữ tướng Đào Quý Nương vẫn còn mãi. Ba đạo sắc phong qua các thời Lê và Nguyễn trở thành những dấu tích quý giá xác nhận về công đúc của một nữ tướng với mảnh đất này. Đến năm 1990, ngôi đền đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
Một lời thề còn ở lại
Ngày nay, đứng trước ngôi đền thờ Đào Quý Nương ở miền Giáp Nhất, thật khó hình dung nơi đây từng được kể là một doanh trại của người nữ tướng cách chúng ta hơn hai nghìn năm. Nhưng chính điều đó làm nên sức sống đặc biệt của di tích. Bởi một di tích không chỉ được tạo nên từ gạch đá, mái ngói hay những đạo sắc phong. Nó còn được tạo nên từ ký ức. Là ký ức về một thời đất nước đứng lên, là ký ức về những người phụ nữ đã bước ra khỏi không gian quen thuộc của gia đình để trở thành những người cầm quân. Và là ký ức về một người con gái họ Đào, từ miền đất Bồng Lai đi vào cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, rồi cuối cùng trở về với chính miền Giáp Nhất – nơi nhân dân lập đền thờ bà.
Hàng năm, lễ hội đền Đào Quý Nương được tổ chức, trong đó có nghi thức rước kiệu từ đền sang chùa Giáp Nhất. Những đoàn người nối nhau trong tiếng trống, tiếng chiêng, cờ hội và hương khói. Nghi lễ ấy không chỉ là một hoạt động tín ngưỡng. Đó còn là cách một cộng đồng kể lại câu chuyện của chính mình.
Một câu chuyện bắt đầu từ vầng trăng trong giấc mộng của người mẹ. Đi qua những năm tháng binh đao, đi qua cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng, và cuối cùng dừng lại dưới mái đền miền Giáp Nhất. Hai nghìn năm đã qua, người nữ tướng năm nào không còn trên thế gian. Thế nhưng lời thề vì nước vì dân của bà, trong ký ức của vùng đất này, dường như vẫn chưa bao giờ mất đi. Nếu có dịp về với quê hương tôi, nếu có dịp về với xã Hiển Khánh của tỉnh Ninh Bình, mong bạn hãy ghé thăm đền thờ nữ tướng Đào Quý Nương ở miền Giáp Nhất. Hãy đến để cùng vãn cảnh, chiêm bái và đặc biệt là tri ân về một nữ tướng và một thế hệ người dân nước Việt anh hùng dựng dõi giang sơn, bạn nhé!
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
