Nhà thơ Nguyễn Bính – Người đã viết nên những vần thơ làm say đắm bao thế hệ về tình yêu, làng quê và hồn cốt dân tộc, cuối cùng lại có một hành trình nhiều trắc trở ngay trên chính mảnh đất quê hương. Phần mộ từng bị đào xới, cỏ mọc um tùm, đất đai vướng mắc tranh chấp; việc xây dựng một khu lưu niệm xứng đáng và xem xét công nhận di tích vẫn còn những bước đi chưa trọn vẹn. Câu chuyện ấy khiến những người yêu thơ Nguyễn Bính không khỏi chạnh lòng.
Một đời phiêu bạt, nhiều lần chuyển nơi an nghỉ
Nguyễn Bính (1918–1966) là một trong những gương mặt đặc biệt của phong trào Thơ mới. Ông không chỉ để lại những thi phẩm nổi tiếng như Chân quê, Tương tư, Lỡ bước sang ngang, Mưa xuân, mà còn được nhiều thế hệ bạn đọc yêu mến bởi khả năng đưa hồn quê, phong tục và tâm tình người Việt vào từng câu chữ.
Thơ Nguyễn Bính có một sức sống riêng. Đó là những bến đò, giậu mồng tơi, hội làng, mái đình, con đường đất, những cô gái quê và những mối tình thầm lặng. Những hình ảnh tưởng như bình dị ấy đã trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều thế hệ.
Thế nhưng, cuộc đời nhà thơ lại không bình yên như những miền quê trong thơ ông. Ông từng đi qua nhiều vùng đất, trải qua những biến động của thời cuộc, những cuộc chia ly và những năm tháng phiêu bạt. Ngay cả hành trình trở về với đất mẹ sau khi qua đời cũng không ít lần đổi thay.
Theo tìm hiểu được Báo Công an nhân dân phản ánh, từ khi mất, phần mộ Nguyễn Bính đã trải qua bốn lần di chuyển: ban đầu an táng tại nghĩa trang Cầu Họ; sau đó được đưa về Tam Điệp khi thành lập tỉnh Hà Nam Ninh; lần tiếp theo chuyển về nghĩa trang quê nhà; và cuối cùng được đưa về khu vườn trên mảnh đất nơi ông sinh ra, tại thôn Thiện Vịnh, xã Cộng Hòa, huyện Vụ Bản, Nam Định.
Bốn lần chuyển nơi an nghỉ là một chi tiết khiến người ta không khỏi suy ngẫm về sự long đong của thi sĩ. Một người cả đời đau đáu với quê hương, cuối cùng cũng trở về quê nhà, nhưng nơi yên nghỉ ấy lại tiếp tục đối diện với những câu chuyện chưa thể giải quyết dứt điểm.
Phần mộ từng hoang tàn, bị đào xới và xâm phạm
Tháng 4/2017, trong bài viết Viếng nhà thơ Nguyễn Bính: Cỏ nằm trên mộ đợi thanh minh, nhà báo Trần Mai Hưởng từng kể về chuyến thăm phần mộ nhà thơ tại thôn Thiện Vịnh. Khi ấy, ngôi mộ nằm trong khu vườn, nơi có nhà lưu niệm trên nền đất cũ của gia đình. Mộ được ốp đá xám, không bề thế nhưng đủ trang trọng. Không gian xung quanh có cây hoàng lan, hoa tigon, hương chanh bưởi và vẻ tĩnh lặng của một khu vườn quê.
Khung cảnh ấy từng đem lại cảm giác ấm lòng cho những người yêu mến Nguyễn Bính. Sau nhiều lần di dời, thi sĩ đã được trở về nằm trên đất quê hương, giữa không gian gắn bó với tuổi thơ và nguồn cội thi ca của mình.
Thế nhưng, đến tháng 2/2023, một hình ảnh hoàn toàn khác được công bố, khiến dư luận không khỏi bàng hoàng.
Theo phản ánh của Báo Thanh Niên ngày 21/2/2023 và Báo Công luận ngày 22/2/2023, phần mộ nhà thơ tại thôn Thiện Vịnh xuất hiện tình trạng bị đào xới, tường xây ngăn chia nham nhở. Nước vôi và vữa xây dựng văng bẩn lên di ảnh, bia mộ; cây cỏ trong khuôn viên bị ảnh hưởng. Tấm bia khu lưu niệm cũng bị đẩy ra phía sau ngôi nhà mới xây.
Đó không còn đơn thuần là hình ảnh một ngôi mộ thiếu người chăm sóc. Những gì được ghi nhận cho thấy không gian tưởng niệm nhà thơ đã bị tác động nghiêm trọng bởi những mâu thuẫn liên quan đến đất đai và việc phân chia khuôn viên.
Thông tin này nhanh chóng gây xót xa trong giới văn nghệ và cộng đồng những người yêu thơ. Nhiều nhà thơ, nhà văn bày tỏ sự đau lòng, cho rằng một người có đóng góp lớn cho văn học dân tộc không đáng phải chịu cảnh nơi an nghỉ bị đối xử như vậy.
Nhà thơ Đặng Nguyệt Anh đã thốt lên: “Sống long đong, chết cũng không yên”. Câu nói ngắn gọn nhưng gợi lên nỗi chua xót về một số phận vốn đã nhiều truân chuyên.
Những vướng mắc đất đai khiến việc tưởng niệm gặp khó
Theo thông tin Báo Công luận dẫn lời ông Đào Văn Tuyến, Chủ tịch UBND xã Cộng Hòa, thời điểm năm 2023, tình trạng xuống cấp của khu mộ là có thật, còn nguyên nhân xuất phát từ những mâu thuẫn trong gia đình liên quan đến đất đai.
Theo lời vị lãnh đạo địa phương, tranh chấp tại khu tưởng niệm đã phát sinh từ trước. Khi Nhà nước xây dựng khu tưởng niệm Nguyễn Bính, diện tích đất được giao cho bà Yến, em gái ruột của nhà thơ, quản lý. Sau đó, bà Yến được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và trước khi qua đời đã chuyển thừa kế cho con gái. Tuy nhiên, việc thừa kế không nhận được sự đồng thuận của dòng họ nên không thể hoàn tất thủ tục.
Cũng theo thông tin được báo chí phản ánh, sau khi Thanh tra huyện Vụ Bản kiểm tra quy trình cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho bà Yến, UBND huyện đã có quyết định hủy giấy chứng nhận nói trên.
Những vướng mắc về quyền sử dụng đất, việc phân chia diện tích và sự bất đồng giữa các thành viên trong gia đình, dòng họ đã khiến khu mộ và khu lưu niệm rơi vào tình trạng khó được tu bổ, chỉnh trang trong một thời gian dài.
Đáng chú ý, trong chia sẻ được Báo Thanh Niên và Báo Công luận dẫn lại, nhà thơ Nguyễn Bính Hồng Cầu, con gái nhà thơ, đã bày tỏ nỗi đau xót và sự bất lực của gia đình. Bà cho biết miền Nam không thiếu nơi để cha mình yên nghỉ, nhưng gia đình không muốn ông phải thêm một lần rời xa quê hương. Bởi với Nguyễn Bính, quê hương và hồn quê là điều luôn hiện diện trong cuộc đời cũng như thi ca.
Đằng sau lời chia sẻ ấy là một sự giằng xé giữa tình cảm gia đình, dòng tộc và ý thức rằng Nguyễn Bính không chỉ là người thân của một gia đình, mà còn là một thi sĩ có vị trí trong nền văn học dân tộc.
Đó cũng là điều khiến câu chuyện trở nên day dứt hơn. Khi một phần mộ gắn với tên tuổi của một nhà thơ lớn nằm trong khu đất có những vướng mắc về quyền sử dụng, việc bảo vệ và phát huy giá trị tưởng niệm không thể chỉ trông chờ vào sự tự thu xếp của người thân.
Đã có chuyển biến, nhưng câu chuyện di tích vẫn cần lời giải
Sau những phản ánh và sự quan tâm của dư luận, chính quyền địa phương đã có những động thái nhằm cải thiện tình trạng khu mộ.
Theo Báo Công luận ngày 22/2/2023, ông Đào Văn Tuyến cho biết việc chia tách đất đã hoàn tất. Địa phương cũng đề nghị các cơ quan chức năng của tỉnh Nam Định kiểm tra hiện trạng, hướng dẫn thủ tục để xem xét công nhận khu lưu niệm nhà thơ Nguyễn Bính trở thành di tích.
Đến tháng 10/2023, Báo Công an nhân dân tiếp tục phản ánh những chuyển biến tích cực. Sau một thời gian khu mộ rơi vào cảnh cỏ mọc um tùm, lối vào bị che lấp, chính quyền xã Cộng Hòa đã liên hệ với gia đình để thông tin về việc chỉnh trang, tu bổ. Hàng rào được xây dựng, lối vào được đổ bê tông và cổng riêng cho khu mộ được làm, đồng thời địa phương dự kiến tiếp tục hoàn thiện cảnh quan xung quanh.
Bà Nguyễn Bính Hồng Cầu bày tỏ niềm vui trước sự quan tâm của chính quyền, đồng thời cho biết vẫn còn có thể có những trở ngại phía trước.
Tuy nhiên, bài viết của Báo Công an nhân dân cũng cho thấy câu chuyện công nhận di tích khi đó vẫn chưa thể tiến hành trọn vẹn. Theo trao đổi của Chủ tịch UBND xã Cộng Hòa với phóng viên, địa phương mong muốn xây dựng một công trình tưởng niệm nhỏ, có các hạng mục phục vụ khách đến viếng, sau đó lập hồ sơ theo hướng dẫn của cơ quan văn hóa để đề nghị công nhận di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Nhưng những rắc rối liên quan đến chủ quyền mảnh đất và các khiếu kiện vẫn chưa được giải quyết xong, nên phải thực hiện từng bước.
Như vậy, việc chỉnh trang phần mộ là một chuyển biến đáng ghi nhận, nhưng không đồng nghĩa với việc toàn bộ những vướng mắc về đất đai, không gian lưu niệm và thủ tục công nhận di tích đã được giải quyết.
Đây là điểm cần được nhìn nhận rõ ràng. Một phần mộ được xây hàng rào, làm cổng và chỉnh trang cảnh quan là điều cần thiết; nhưng để hình thành một không gian tưởng niệm có giá trị lâu dài, cần có sự thống nhất về quản lý đất đai, quy hoạch, bảo tồn và trách nhiệm chăm sóc.
Đừng để một thi sĩ lớn chỉ còn lại trong những trang thơ
Năm 2017, khi đến thăm mộ Nguyễn Bính, nhà báo Trần Mai Hưởng đã viết: “Nhiều thế hệ những người yêu thơ vẫn tìm đến ông bằng tấm lòng tri kỷ. Những xuân qua, xuân này và cả những xuân sau”.
Điều đó vẫn đúng. Nguyễn Bính không chỉ thuộc về gia đình, dòng họ hay riêng một vùng quê. Ông thuộc về nền văn học Việt Nam, thuộc về ký ức văn hóa của những người từng đọc và yêu những vần thơ chân quê.
Một người có thể chưa từng đặt chân đến Thiện Vịnh, nhưng vẫn thấy quê hương mình trong những câu thơ Nguyễn Bính. Một người có thể không biết rõ cuộc đời nhà thơ, nhưng vẫn thuộc lòng những câu:
“Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông,
Một người chín nhớ mười mong một người”.
Hay:
“Hôm qua em đi tỉnh về,
Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều”.
Những câu thơ ấy đã vượt khỏi giới hạn của một tác phẩm văn học để trở thành một phần đời sống tinh thần của người Việt. Bởi vậy, việc bảo vệ phần mộ và gìn giữ không gian lưu niệm Nguyễn Bính không chỉ là câu chuyện tri ân một người đã khuất, mà còn là trách nhiệm đối với một giá trị văn hóa.
Cần khẳng định rằng, những chuyển biến trong việc chỉnh trang phần mộ thời gian qua là tín hiệu đáng mừng. Nhưng điều công chúng mong đợi không chỉ là một ngôi mộ sạch sẽ, một lối vào được bê tông hóa hay một hàng rào được dựng lên. Điều cần hơn là một giải pháp ổn định, lâu dài, để nơi an nghỉ của nhà thơ không còn bị cuốn vào những tranh chấp, bất đồng; để người thân, người dân và những người yêu thơ có thể đến thăm viếng trong một không gian trang nghiêm, được bảo vệ và chăm sóc đúng mức.
Đồng thời, các cơ quan chức năng cần tiếp tục phối hợp với gia đình, dòng họ và ngành văn hóa để tháo gỡ những vướng mắc còn lại, làm rõ tình trạng pháp lý của khu đất, đánh giá giá trị lịch sử – văn hóa và hướng dẫn các thủ tục cần thiết đối với việc lập hồ sơ công nhận di tích nếu đủ điều kiện.
Tác giả, NB Xuân Thời – Người kể chuyện Hà Nam Ninh taijp phần mộ nhà thơ Nguyễn Bính, khu lưu niệm tại xã Minh Tân tỉnh Ninh Bình ngày nay – ảnh chụp 7/11/2026
Không nên để hành trình ấy kéo dài thêm bởi những bất đồng mà người đã khuất không thể tự mình lên tiếng.
Nguyễn Bính từng viết về những phận người lỡ làng, những cuộc chia xa và nỗi nhớ quê da diết. Cuộc đời ông đã nhiều lần phải đi xa, nhiều lần chịu cảnh chia lìa. Đến khi trở về với đất mẹ, ông vẫn chưa có được một nơi an nghỉ thật sự bình yên trong suốt hành trình hậu thế.
Có lẽ, điều xót xa nhất không phải là phần mộ từng bị cỏ phủ, tường vây hay vôi vữa làm ảnh hưởng. Điều đáng buồn hơn là một nhà thơ đã góp phần làm nên vẻ đẹp của hồn quê Việt Nam, người được nhiều thế hệ trân trọng, lại chưa có được một không gian tưởng niệm xứng đáng và ổn định ngay trên quê hương mình.
Đã đến lúc câu chuyện phần mộ và khu lưu niệm Nguyễn Bính cần được nhìn nhận không chỉ như một việc riêng của gia đình hay dòng họ, mà như một vấn đề bảo tồn di sản văn hóa cần sự quan tâm và trách nhiệm của cộng đồng, chính quyền và các cơ quan chuyên môn.
Để rồi, khi những người yêu thơ tìm về làng quê Thiện Vịnh xưa, họ không còn phải chạnh lòng trước một nơi an nghỉ long đong, mà có thể bình yên thắp nén hương tưởng nhớ người thi sĩ đã dành cả đời mình để giữ lại hồn quê trong thi ca.
Bằng tất cả tấm lòng của mình, hành trình của Người kể chuyện Hà Nam Ninh xin được khép lại bài viết này, video này bằng một lời mong mỏi tha thiết kính gửi UBND xã Minh Tân hiện tại, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Bình, UBND tỉnh Ninh Bình và các cơ quan ban ngành có liên quan sẽ quan tâm, xem xét và tìm giải pháp để sớm có thể xem xét công nhận khu lưu niệm nhà thơ Nguyễn Bính trở thành di tích. Đã 60 năm trôi qua, nhà thơ Nguyễn Bình cũng đã về với đất trời, xin hãy trân trọng ông như một nhân tài, một người con kiệt xuất của quê hương bằng sự công nhận thực sự, gìn giữ và bảo tồn những gì còn xót lại. Đừng để Nguyễn Bính chỉ dược nhớ đến là một người sáng tác trong những bài thơ!
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
