Người kể chuyện Hà Nam Ninh – Suốt bao thế kỷ, bốn câu truyền ngôn ấy vẫn được người dân Hà Nam truyền tai nhau như một lời sấm truyền về vùng đất linh thiêng dưới chân núi Đọi. Không ai biết chính xác câu nói xuất hiện từ khi nào, nhưng từ đời này sang đời khác, nó đã trở thành một phần trong ký ức văn hóa của người dân nơi đây. Và đó chính là huyền tích vùng đất “phát tích Đế Vương” giữa lòng Hà Nam câu chuyện về chùa Đọi Sơn hay còn gọi là Long Đọi Sơn ở xã Tiên Sơn, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam cũ (nay là phường Tiên Sơn tỉnh Ninh Bình).
Có người cho rằng đó chỉ là một câu ca dân gian. Có người tin đó là lời của các thầy địa lý xưa sau khi quan sát thế núi, thế sông. Cũng có người xem đây là lời tiên tri về một vùng đất hội tụ linh khí của non sông Đại Việt.
Dù được lý giải theo cách nào, núi Đọi và chùa Long Đọi Sơn vẫn luôn là một trong những địa danh đặc biệt nhất của Hà Nam – nơi lịch sử, Phật giáo và những huyền tích dân gian hòa quyện, tạo nên sức hấp dẫn khó nơi nào có được.
Ngọn núi nhỏ mang thế đất của bậc đế vương
Giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ bằng phẳng, núi Đọi nổi lên như một hòn đảo xanh giữa biển lúa. Ngọn núi chỉ cao hơn 70 mét, không hùng vĩ như Yên Tử hay Tam Đảo, nhưng lại sở hữu vị thế mà các nhà phong thủy cổ vô cùng coi trọng. Phía trước là dòng Châu Giang mềm mại uốn quanh, xa hơn là hệ thống sông Hồng – nguồn thủy mạch lớn của đồng bằng Bắc Bộ. Núi tựa lưng vào đất, mặt hướng ra khoảng không rộng mở, tạo nên thế “tọa sơn vọng thủy” – một trong những thế đất đẹp trong quan niệm phong thủy phương Đông.
Người xưa quan sát địa hình rồi ví ngọn núi như đầu gối của một vị thần đang quỳ giữa đồng bằng. Còn “Tuần Vường” trong câu truyền ngôn được cho là khu vực cửa sông, nơi dòng nước giao hòa, tạo thành điểm cân bằng âm – dương cho cả vùng.
Từ địa thế ấy mới xuất hiện hai câu:
“Phát tích Đế Vương
Lưu truyền vạn đại.”
Ý nghĩa của câu nói không hẳn khẳng định nơi đây sinh ra một vị vua cụ thể, mà nhấn mạnh vùng đất này hội tụ linh khí, sản sinh nhân tài và luôn giữ vai trò quan trọng trong lịch sử dân tộc.
Khi vua Lý chọn núi Đọi để dựng quốc tự
Đầu thế kỷ XII, triều Lý bước vào giai đoạn cực thịnh. Theo sử sách, vua Lý Nhân Tông trong một lần tuần du đã dừng chân dưới chân núi Đọi. Trước cảnh núi non thanh tú, mây trắng bao phủ quanh đỉnh và dòng Châu Giang hiền hòa uốn lượn phía trước, nhà vua cho rằng đây là nơi hội tụ linh khí trời đất.
Năm 1118, triều đình cho khởi công xây dựng chùa Long Đọi Sơn trên đỉnh núi. Không chỉ là nơi thờ Phật, ngôi chùa còn mang ý nghĩa cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, nhân dân no đủ. Đây cũng là một minh chứng rõ nét cho thời kỳ Phật giáo phát triển rực rỡ dưới triều Lý.
Chỉ vài năm sau, triều đình tiếp tục cho dựng bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh cùng tấm bia đá nổi tiếng được khắc năm 1121.
Ngày nay, bảo tháp không còn nguyên vẹn, nhưng bia Sùng Thiện Diên Linh vẫn được lưu giữ gần như nguyên vẹn sau gần 900 năm. Đây là một trong những tấm bia đá có giá trị lịch sử, mỹ thuật và thư pháp tiêu biểu của thời Lý, ghi lại quá trình xây dựng ngôi chùa cùng nhiều tư liệu quý về xã hội Đại Việt đầu thế kỷ XII.
Nơi lưu giữ gần một thiên niên kỷ lịch sử
Trải qua những cuộc chiến tranh, thiên tai và sự khắc nghiệt của thời gian, chùa Long Đọi Sơn nhiều lần bị hư hại rồi được trùng tu. Dẫu vậy, bước chân lên những bậc đá dẫn lên chùa hôm nay, du khách vẫn dễ dàng cảm nhận được hơi thở của lịch sử.
Những cây đại cổ thụ tỏa bóng quanh sân chùa.
Những pho tượng Phật cổ kính mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lý – Trần.
Tấm bia đá phủ màu rêu phong vẫn đứng lặng lẽ như một nhân chứng đã chứng kiến gần một nghìn năm biến động của đất nước.
Đứng trên sân chùa nhìn xuống, cả vùng đồng bằng Hà Nam trải rộng mênh mang. Xa xa là những mái làng thấp thoáng sau rặng tre, những cánh đồng lúa nối nhau đến tận chân trời và dòng Châu Giang hiền hòa ôm lấy chân núi.
Khung cảnh ấy khiến nhiều người hiểu vì sao các bậc tiền nhân lại lựa chọn nơi đây để dựng nên một đại danh lam của đất nước.
Huyền thoại về “chín mắt rồng”
Không chỉ có giá trị lịch sử, núi Đọi còn gắn với nhiều truyền thuyết mang màu sắc tâm linh. Người dân địa phương kể rằng quanh chân núi xưa có chín giếng nước tự nhiên, được gọi là “chín mắt rồng”. Nước trong giếng quanh năm trong vắt, chưa bao giờ cạn dù trải qua những mùa nắng hạn kéo dài.
Theo quan niệm dân gian, đó là nơi long mạch của núi Đọi trồi lên mặt đất. Chín giếng tượng trưng cho chín con rồng canh giữ vùng đất thiêng. Mỗi dịp đầu năm, nhiều người vẫn tìm đến đây để dâng hương, cầu bình an và xin lộc với niềm tin rằng vùng đất này hội tụ linh khí của trời đất.
Dù những truyền thuyết ấy chưa thể kiểm chứng bằng khoa học, nhưng chính chúng đã góp phần làm nên vẻ huyền bí của Long Đọi Sơn suốt nhiều thế kỷ.
Tiếng chuông chùa giữa dòng chảy lịch sử
Điều đặc biệt của Long Đọi Sơn là nơi đây chưa bao giờ chỉ là một điểm đến tâm linh dù ngôi chùa từng chứng kiến thời kỳ cực thịnh của Phật giáo dưới triều Lý, chứng kiến những biến động của các triều Trần, triều Lê và triều Nguyễn, chứng kiến chiến tranh rồi hòa bình.
Và hôm nay vẫn tiếp tục chứng kiến từng đoàn du khách, phật tử tìm về giữa nhịp sống hiện đại.
Mỗi độ xuân về, lễ hội chùa Long Đọi Sơn lại thu hút hàng vạn người. Tiếng chuông ngân vang giữa mây núi, hòa cùng tiếng tụng kinh và hương trầm tạo nên không gian vừa linh thiêng vừa thanh tịnh.
Có người đến để cầu bình an.
Có người tìm hiểu lịch sử.
Có người đơn giản chỉ muốn đứng trên đỉnh núi, hít một hơi thật sâu và cảm nhận sự bình yên hiếm có giữa cuộc sống nhiều bộn bề.
Hào quang của một vùng đất “phát tích Đế Vương”
Thực tế, giá trị lớn nhất của núi Đọi không nằm ở những câu chuyện huyền bí. Điều làm nên sự đặc biệt của nơi đây chính là sự giao thoa giữa lịch sử và niềm tin. Đó là vùng đất từng được triều Lý lựa chọn để xây dựng một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng nhất Đại Việt.
Là nơi lưu giữ những di sản vô giá của nghệ thuật điêu khắc, thư pháp và kiến trúc thời Lý.
Là vùng đất mà qua nhiều thế hệ, người dân vẫn gìn giữ những câu chuyện dân gian, những truyền thuyết về long mạch, về linh khí và về sự hưng thịnh của quốc gia.
Có lẽ vì vậy mà câu truyền ngôn xưa vẫn sống mãi cùng thời gian:
“Đầu gối núi Đọi
Chân dọi Tuần Vường
Phát tích Đế Vương
Lưu truyền vạn đại.”
Đó không chỉ là lời ca ngợi một thắng cảnh. Đó còn là sự đúc kết của cha ông về một vùng đất hội tụ địa linh, nhân kiệt; nơi thiên nhiên, lịch sử và tâm linh hòa quyện thành một chỉnh thể hiếm có.
Gần một thiên niên kỷ đã trôi qua kể từ ngày vua Lý Nhân Tông cho dựng ngôi chùa trên đỉnh núi Đọi. Thời gian có thể làm phai mờ những công trình, nhưng không thể xóa nhòa giá trị mà vùng đất này đã góp phần tạo dựng cho lịch sử dân tộc.
Ngày nay, mỗi khi tiếng chuông chùa Long Đọi Sơn ngân vang giữa mây trời Hà Nam, âm thanh ấy dường như vẫn mang theo hơi thở của gần nghìn năm lịch sử, nhắc nhở mỗi người về cội nguồn văn hóa, về truyền thống dựng nước và giữ nước của cha ông, đồng thời khẳng định sức sống bền bỉ của một vùng đất được người xưa tôn vinh là “phát tích Đế Vương, lưu truyền vạn đại.”
——————–
LƯU Ý: Bạn đang đọc bài viết thuộc dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh – nội dung bài viết này dựa trên các nguồn thông tin được NB Xuân Thời tìm hiểu qua lời kể, tư liệu tổng hợp từ sách báo, tư liệu truyền thông và viết soạn lại với mục đích lưu giữ/trân trọng và tôn vinh những nét đẹp trong đời sống – văn hóa – lịch sử của con người và mảnh đất Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình (xưa). Quý bạn đọc chỉ nên xem như một tư liệu tham khảo – xin trân trọng! – Mời bạn xem thêm các câu chuyện về Hà Nam Ninh trên Youtube hoặc Tiktok.
