Giữa dòng chảy ngàn năm của văn hóa dân tộc, bên cạnh những hệ thống tư tưởng, tôn giáo lớn du nhập từ bên ngoài như Phật giáo, Nho giáo hay Đạo giáo, người Việt Nam đã âm thầm bồi đắp và lưu giữ một mạch ngầm tâm linh thuần khiết mang đậm bản sắc bản địa — đó chính là Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Khác với định kiến xã hội thường gán ghép tín ngưỡng dân gian vào hai chữ “mê tín”, Đạo Mẫu thực chất là một hệ thống triết lý nhân sinh vô cùng sâu sắc, kết tinh từ đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng tôn kính thiên nhiên và sự tôn vinh tuyệt đối đối với vai trò của người phụ nữ, người mẹ trong gia đình và cộng đồng.
Năm 2016, UNESCO đã chính thức ghi danh “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện này không chỉ là niềm tự hào của cộng đồng thực hành tín ngưỡng mà còn là sự khẳng định tầm vóc văn hóa độc đáo của người Việt trước bạn bè quốc tế. Vậy bản chất của tín ngưỡng này là gì, hệ thống Tam phủ vận hành ra sao và vì sao không gian ấy lại gắn kết khăng khít với vùng đất Nam Định?
Bản chất và Triết lý nhân sinh của Đạo Mẫu
Để hiểu đúng về Đạo Mẫu, trước hết cần phân biệt rõ giữa Đạo Mẫu (tín ngưỡng thuần túy tôn thờ các vị Thánh Mẫu, Nữ thần) và các hình thức đồng bóng hay pha tạp biến tướng trong đời sống hiện đại.
Triết lý hướng về thực tại: Nếu như nhiều tôn giáo lớn hướng con người ta về cõi niết bàn xa xôi, sự giải thoát ở kiếp sau hay thế giới siêu hình, thì Đạo Mẫu lại ôm ấp những ước vọng rất đỗi đời thường và thiết thực ngay trong cuộc sống hiện tại. Người đến với Đạo Mẫu không cầu sự giải thoát luân hồi, mà cầu mong sự sinh sôi, tài lộc, bình an, sức khỏe, mưa thuận gió hòa và quốc thái dân an.
Đạo lý uống nước nhớ nguồn và tri ân bậc vĩ nhân: Đạo Mẫu không chỉ thờ các vị nữ thần tự nhiên vô hình, mà còn tôn vinh những người phụ nữ có công với đất nước, những nữ anh hùng xả thân vì dân vì nước trong lịch sử, qua đó nâng họ lên hàng Thánh Mẫu, Thánh Cô, Thánh Cậu. Điều này biến Đạo Mẫu thành một cuốn “sách lịch sử sống” bằng hình thức truyền khẩu và diễn xướng, nơi các thế hệ sau luôn khắc ghi công ơn của tiền nhân.
Biểu tượng tối cao của người Mẹ (Mẫu): Trong văn hóa truyền thống phương Đông chịu ảnh hưởng nặng nề của Nho giáo phụ quyền (trọng nam khinh nữ), Đạo Mẫu lại là không gian văn hóa đặc thù đề cao quyền năng, lòng bao dung, sự che chở và vị tha của người Mẹ. Mẹ là nguồn cội của sự sống, là người sẵn sàng dung thứ lỗi lầm và ban phát phước lành cho mọi đứa con trần thế không phân biệt giàu nghèo, sang hèn.
Giải mã hệ thống Tam phủ — Ba miền vũ trụ trong quan niệm người Việt
Vũ trụ quan của Đạo Mẫu được cấu thành từ hệ thống Tam phủ (Ba miền), phản ánh sự chiêm nghiệm sâu sắc của người nông dân lúa nước xưa đối với các lực lượng tự nhiên quanh mình:
Thiên phủ (Miền Trời):
o Đặc trưng: Đại diện cho bầu trời, không gian vũ trụ bao la, nơi cai quản các hiện tượng tự nhiên tối cao như mây, mưa, sấm, chớp, thời tiết và khí hậu.
o Vị trí tôn kính: Đứng đầu Thiên phủ là Thánh Mẫu Liễu Hạnh (Mẫu Đệ Nhất) – bậc mẫu nghi thiên hạ, biểu tượng cho khát vọng tự do, trí tuệ và sự bảo hộ tối cao cho muôn loài.
Nhạc phủ (Miền Rừng núi):
o Đặc trưng: Đại diện cho miền núi non hùng vĩ, rừng rậm, nơi sinh sống của muông thú và cung cấp nguồn lợi lâm sản, thảo dược vô giá cho con người.
o Vị trí tôn kính: Đứng đầu Nhạc phủ là Thánh Mẫu Thượng Ngàn (Mẫu Đệ Nhị) – hiện thân của sự sống xanh tươi, sự bền bỉ và sức sống mãnh liệt của thiên nhiên đại ngàn.
Thoải phủ (Miền Sông nước):
o Đặc trưng: Đại diện cho ao hồ, sông ngòi, biển cả và hệ thống giao thông thủy đạo – yếu tố sống còn đối với nền văn hóa lúa nước lưu vực sông Hồng.
o Vị trí tôn kính: Đứng đầu Thoải phủ là Thánh Mẫu Thoải (Mẫu Đệ Tam) – cai quản nguồn nước thủy nguyên, mang lại nguồn nước tưêu tiêu cho ruộng đồng và sự bình an cho những chuyến đi sông nước.
(Lưu ý: Trong hệ thống mở rộng, Đạo Mẫu còn phát triển thành Tứ phủ, có thêm Địa phủ cai quản đất đai do Mẫu Địa quản lý).
Nghi lễ Hầu đồng (Lên đồng) — Đỉnh cao nghệ thuật diễn xướng dân gian
Không thể bàn về Đạo Mẫu nếu bỏ qua nghi lễ hầu đồng (lên đồng). Đây là nghi lễ trung tâm, linh thiêng và sinh động nhất của tín ngưỡng này.
Bản chất của nghi lễ: Hầu đồng không phải là hoạt động mê tín dị đoan, mà là một nghi thức giao cảm giữa con người và thế giới thần linh thông qua các thanh đồng (đồng chủ). Khi nhập đồng, thanh đồng hóa thân thành các vị thánh thần khác nhau trong hệ thống Tam phủ, múa các điệu múa mang tính biểu tượng, ban phát lộc (lộc thực, lộc tài) và phán truyền những lời khuyên răn về đạo đức làm người.
Sự tổng hòa của các loại hình nghệ thuật: Một buổi hầu đồng là một “bảo tàng sống” quy tụ nhiều giá trị văn hóa phi vật thể: nghệ thuật âm nhạc hát văn (kết hợp đàn đáy, nguyệt, phách, tranh vô cùng uyển chuyển), nghệ thuật trang phục rực rỡ mang đậm dấu ấn cung đình và dân gian, cùng với vũ đạo phong phú theo từng giá hầu (giá quan lớn, giá chầu bà, giá cô, giá cậu…).
Từ triết lý đến thánh địa thực hành — Mạch nguồn kết nối với Phủ Dầy
Từ những hệ thống triết lý và nghi lễ ấy, dân gian đã bồi đắp nên những không gian thiêng liêng để thờ phụng và lưu giữ mạch nguồn di sản. Trong đó, quần thể di tích Phủ Dầy tại xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định xưa (nay thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình) được xem là “chốn tổ”, là tâm điểm linh thiêng bậc nhất của toàn bộ hệ thống Đạo Mẫu Tam phủ tại Việt Nam.
Nơi đây gắn liền với huyền thoại giáng sinh, tu tiên, hiển linh và hóa thân của Mẫu Liễu Hạnh — người mẹ tinh thần của triệu triệu con nhang đệ tử khắp muôn phương. Mỗi dịp tháng Ba âm lịch hăm ngày hội mở, hàng vạn người lại hành hương về Vụ Bản, Nam Định để hòa mình vào không gian văn hóa rực rỡ, tìm về cội nguồn tâm linh thuần khiết của dân tộc.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
