Có một điều rất đặc biệt ở Phủ Dầy mà nhiều người hành hương chưa từng để ý. Giữa hàng chục đền phủ linh thiêng, lại có một ngôi đền mà bên trong gìn giữ một chiếc giếng nước. Điều gì khiến một mạch nước ngầm bình dị được người xưa tôn kính đến vậy? Và vì sao suốt hàng trăm năm qua, người dân vẫn tin rằng nơi đây là ‘linh nhãn’ của cả vùng đất Phủ Dầy? – trong chương trình ngày hôm nay, mời các bạn cùng với Người kể chuyện Hà Nam Ninh đến với di tích lịch sử Đền Giếng tức là nơi có đền thờ Mẫu Thoải và lầu Cô Chín. Nơi đây ẩn chứa bí mật về một nguồn nước không bao giờ cạn ở Phủ Dầy và ngôi đền thờ Mẫu Thoải, Cô Chính.
Nếu Phủ Tiên Hương là trái tim của quần thể di tích Phủ Dầy, nếu Phủ Nộilà nơi lưu giữ cội nguồn dòng họ sinh ra Thánh Mẫu Liễu Hạnh, nếu Phủ Vân Cát nhắc nhở đến câu chuyện giáng sinh của một công chúa nhà trời, thì Đền thờ Mẫu Thoải và lầu Cô Chín lại giống như mạch nguồn âm thầm nuôi dưỡng đời sống tâm linh của cả vùng đất thiêng. Không quá đồ sộ như các tòa phủ, cũng không nổi bật bởi những sự kiện lớn, Đền thờ Mẫu Thoải và lầu Cô Chín chinh phục lòng người bằng một chiếc giếng cổ quanh năm trong vắt chưa bao giờ cạn và linh thiêng bên ngôi đền thờ Mẫu Thoải và Cô Chín.
Ngôi đền này còn có tên chữ là Thủy Cung Linh Từ, một cái tên đã nói lên vai trò đặc biệt của nơi này. Trong tín ngưỡng Tứ phủ, thì Thủy phủ hay Thoải phủ là miền cai quản sông ngòi, biển cả và nguồn nước. Nước đem lại sự sống, nuôi dưỡng mùa màng, gột rửa những điều không may và kết nối con người với thiên nhiên. Vì vậy, việc xuất hiện một ngôi đền thờ Mẫu Thoải ngay giữa quần thể Phủ Dầy không phải là sự ngẫu nhiên, mà phản ánh tư duy tín ngưỡng rất sâu sắc của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Theo các tư liệu của di tích, Đền Mẫu Thoải là nơi tôn thờ Mẫu Thoải, vị Thánh Mẫu cai quản miền sông nước trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ. Đồng thời, đền cũng là nơi phối thờ Cô Chín, một trong những vị Thánh Cô được nhân dân đặc biệt tôn kính, cùng Tam Tòa Thánh Mẫu, Công đồng Tứ phủ và nhiều vị thánh khác. Trong tâm thức người dân, Mẫu Thoải là hiện thân của nguồn nước tinh khiết, còn Cô Chín là vị thánh gần gũi, linh ứng, thường lắng nghe và chuyển lời cầu nguyện của con người đến các đấng bề trên.
Điểm đặc biệt nhất của ngôi đền chính là chiếc giếng cổ nằm trong khuôn viên Đền. Mặt nước quanh năm trong xanh, phẳng lặng như một tấm gương soi bóng trời mây. Người dân địa phương từ bao đời vẫn gọi đây là giếng thiêng và tin rằng nguồn nước trong giếng chưa bao giờ cạn, dù trải qua những mùa hạn hán khắc nghiệt. Chính vì vậy, nhiều người ví chiếc giếng như “linh nhãn” của quần thể Phủ Dầy – là con mắt của vùng đất thiêng, nơi hội tụ khí mạch của trời đất.
Từ xa xưa, khách hành hương đến Phủ Dầy thường ghé Đền thờ Mẫu Thoải và lầu Cô Chín, đến bên chiếc giếng cổ để dâng hương và xin một chút nước mang về. Họ không coi đó là chén nước có phép màu chữa khỏi bệnh tật, mà xem đó là biểu tượng của sự thanh sạch, của bình an và phúc lành. Một ngụm nước giếng, một gáo nước mang về nhà là cách gửi gắm niềm tin rằng gia đình sẽ được Mẫu Thoải che chở, cuộc sống thuận hòa như dòng nước hiền hòa nuôi dưỡng thiên nhiên.
Trong văn hóa Việt Nam, nước luôn gắn với sự sống. Từ buổi đầu dựng giang sơn, cư dân lúa nước đã coi sông ngòi, ao hồ và mạch nước là những món quà quý giá của thiên nhiên. Chính vì vậy, hình tượng Mẫu Thoải không chỉ là một vị thần cai quản nước, mà còn là biểu tượng của sự sinh sôi, màu mỡ và bao dung. Dòng nước có thể mềm mại, nhưng cũng đủ sức bào mòn đá núi; có thể lặng lẽ, nhưng lại nuôi sống cả một vùng quê. Đó cũng là triết lý mà người xưa gửi gắm vào ngôi đền nhỏ này.
Đền thờ Mẫu Thoải và lầu Cô Chín ngày nay mang kiến trúc truyền thống của hệ thống đền phủ vùng đồng bằng Bắc Bộ. Qua nhiều lần tu bổ, công trình vẫn giữ được vẻ cổ kính với nghi môn, sân đền, tiền đường và hậu cung bố trí hài hòa quanh chiếc giếng cổ. Bên trong đền là các ban thờ được bài trí trang nghiêm. Chính điện tôn thờ Mẫu Thoải trong y phục màu trắng – màu sắc tượng trưng cho miền Thủy phủ. Hai bên là các ban thờ Cô Chín, Tam Tòa Thánh Mẫu, Công đồng Tứ phủ cùng nhiều vị thánh trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu. Những bức hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng cùng các đồ thờ cổ tạo nên một không gian vừa linh thiêng, vừa gần gũi.
Trong số các vị thánh được thờ tại đây, Cô Chín là nhân vật được nhiều người biết đến nhất. Theo tín ngưỡng dân gian, Cô Chín là vị Thánh Cô nổi tiếng về sự linh ứng, thường giúp con người giải tỏa những khúc mắc trong cuộc sống và soi sáng con đường phía trước. Vì vậy, nhiều thanh đồng và con nhang đệ tử thường đến Lầu Cô Chín dâng hương trước khi tham dự các nghi lễ lớn trong quần thể Phủ Dầy. Tuy nhiên, nếu chỉ đến đây như nơi thờ Cô Chín thì vẫn chưa đủ. Cốt lõi của ngôi đền vẫn là sự tôn vinh Mẫu Thoải và biểu tượng thiêng liêng của nước trong tín ngưỡng gian dan Việt Nam.
Vào mùa lễ hội Phủ Dầy tháng Ba âm lịch, Đền Giếng là một trong những điểm dừng chân quan trọng của dòng người hành hương. Sau khi lễ Phủ Tiên Hương và các phủ chính, nhiều người tìm đến đây để thắp hương bên giếng nước, ngắm mặt nước trong veo phản chiếu bầu trời và cảm nhận sự tĩnh lặng hiếm có giữa không khí lễ hội náo nhiệt. Có người xin nước mang về, có người chỉ lặng lẽ đứng bên thành giếng, gửi gắm những lời cầu nguyện bình dị cho gia đình và người thân.
Điều làm nên giá trị của Đền Giếng không chỉ nằm ở kiến trúc hay tuổi đời của di tích. Điều quý giá hơn chính là thông điệp mà ngôi đền truyền lại qua nhiều thế kỷ. Trong khi nhiều công trình tín ngưỡng tôn vinh quyền năng của thần linh, Đền Giếng lại nhắc con người nhớ đến giá trị của một điều tưởng như bình thường nhất: nước. Không có nước sẽ không có sự sống. Không có nguồn nước sẽ không có những cánh đồng màu mỡ của vùng Sơn Nam Hạ. Và cũng chính từ dòng nước ấy mà tín ngưỡng thờ Mẫu đã hình thành, lớn lên cùng đời sống của cư dân nông nghiệp.
Có lẽ vì vậy mà người xưa không chỉ xây một chiếc giếng để lấy nước, mà dựng cả một ngôi đền để gìn giữ và tôn kính nguồn nước ấy. Họ gửi gắm vào Thủy Cung Linh Từ niềm biết ơn đối với thiên nhiên, đối với Mẫu Thoải – người Mẹ của miền sông nước, và đối với những dòng nước đã nuôi dưỡng bao thế hệ con người.
Nếu như có dịp về thăm quê hương tôi, về với mảnh đất Phủ Dầy, xin mời bạn hãy một lần ghé thăm Đền thờ Mẫu Thoải và lầu Cô Chín – nhìn lại mặt nước vẫn lặng lẽ phản chiếu bầu trời, người ta mới hiểu rằng sức mạnh của nước không nằm ở sự dữ dội mà ở khả năng nuôi dưỡng âm thầm.
Cũng giống như tín ngưỡng thờ Mẫu, không phô trương bằng những giáo điều lớn lao, nhưng qua hàng trăm năm vẫn âm thầm bồi đắp đời sống tinh thần của người Việt. Và giữa lòng quần thể Phủ Dầy, chiếc giếng cổ ấy bên Đền thờ Mẫu Thoải và lầu Cô Chín vẫn tiếp tục kể câu chuyện về sự sống, về lòng biết ơn và về niềm tin bất tận của con người đối với Mẹ Thiên nhiên.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
