Đạo Mẫu là gì? tín ngưỡng thờ Mẫu là gì?

Nếu chưa phân biệt được Đạo Mẫu, tín ngưỡng thờ Mẫu và thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, chúng ta rất dễ nhầm lẫn khi tìm hiểu các vị Thánh, nghi lễ và hệ thống thần linh. Hãy cùng NGƯỜI KỂ CHUYỆN ĐẠO MẪU tìm hiểu về điều này:

Trước hết, chữ Mẫu có ý nghĩa gì?

Trong tiếng Việt, Mẫu có nghĩa là mẹ. Nhưng trong đời sống tín ngưỡng, Mẫu không chỉ được hiểu theo nghĩa người mẹ sinh thành ra một con người. Mẫu còn là biểu tượng của sự sinh sôi, nuôi dưỡng, che chở và bảo tồn sự sống.

Trong tâm thức của cư dân nông nghiệp, thiên nhiên là nguồn sống nhưng cũng chứa đựng nhiều sức mạnh khó lường. Trời ban mưa nắng, đất nuôi dưỡng cây trồng, sông ngòi cung cấp nước, núi rừng đem lại nguồn sinh kế. Những yếu tố tự nhiên ấy dần được con người hình tượng hóa, nhân cách hóa thành các vị nữ thần, vị Mẫu có quyền năng đối với những miền không gian khác nhau.

Từ việc tôn kính các nữ thần, trong đời sống văn hóa Việt Nam hình thành và phát triển những hình thức thờ Mẫu với hệ thống biểu tượng, nhân vật và thực hành ngày càng phong phú.

Đây là một cách lý giải phổ biến về nền tảng văn hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu. Tuy nhiên, không nên giản lược toàn bộ quá trình hình thành Đạo Mẫu chỉ thành một câu chuyện duy nhất về tục thờ người mẹ hay tín ngưỡng nông nghiệp. Quá trình ấy còn chịu tác động của lịch sử, xã hội, các vùng văn hóa và sự giao lưu tín ngưỡng.

Đạo Mẫu và tín ngưỡng thờ Mẫu có phải là một?

Đây là điểm chúng ta cần phân biệt ngay từ đầu. Tín ngưỡng thờ Mẫu là cách gọi tương đối rộng, chỉ những hình thức tín ngưỡng lấy việc tôn thờ các vị Mẫu, nữ thần hoặc những hình tượng người Mẹ thiêng liêng làm trung tâm.

Trong khi đó, Đạo Mẫu thường được sử dụng để nói đến một hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu đã phát triển với những quan niệm, hệ thống thần linh, không gian thờ tự và nghi lễ tương đối phong phú, đặc biệt là truyền thống Tam phủ, Tứ phủ ở miền Bắc. Hai khái niệm này có quan hệ mật thiết nhưng không nên mặc nhiên đồng nhất trong mọi trường hợp.

Chẳng hạn, tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ ở Nam Bộ, thờ Thiên Y A Na ở miền Trung hay thờ các nữ thần địa phương đều có thể được nghiên cứu trong phạm vi rộng của tín ngưỡng thờ Mẫu, nhưng mỗi truyền thống lại có lịch sử, nhân vật, nghi lễ và bản sắc riêng. Vì vậy, khi nói đến Đạo Mẫu, chúng ta cần xác định đang nói về truyền thống nào, ở vùng văn hóa nào và trong giai đoạn lịch sử nào.

Đạo Mẫu hình thành từ bao giờ?

Đây là một câu hỏi quan trọng nhưng cũng là vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau trong giới nghiên cứu. Có quan điểm cho rằng tín ngưỡng thờ Mẫu có nguồn gốc từ rất sớm, gắn với xã hội nông nghiệp và những hình thức thờ nữ thần trong văn hóa bản địa. Một số nghiên cứu khác nhấn mạnh vai trò của quá trình hình thành hệ thống Tam phủ, Tứ phủ và sự xuất hiện, phát triển của hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong lịch sử.

Cần phân biệt hai vấn đề:

• Tín ngưỡng thờ nữ thần, thờ Mẫu: có nền tảng lâu đời, hình thành và phát triển qua nhiều thời kỳ.
• Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ với diện mạo tương đối hoàn chỉnh: là kết quả của một quá trình phát triển lịch sử, không thể mặc nhiên coi đã tồn tại nguyên vẹn từ thời cổ đại.

Một số công trình nghiên cứu đặt vai trò của Thánh Mẫu Liễu Hạnh và sự phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Bắc Bộ vào khoảng thế kỷ XVI trở đi. Tuy nhiên, thời điểm xuất hiện cụ thể và quá trình định hình Tam phủ, Tứ phủ vẫn là chủ đề được giới nghiên cứu tiếp tục trao đổi.

Đây là điều chúng ta cần ghi nhớ: Không được lấy một truyền thuyết về nguồn gốc để khẳng định đó là mốc ra đời chính xác của cả một tín ngưỡng.

Những đặc trưng cơ bản của tín ngưỡng thờ Mẫu

Có thể nhận diện tín ngưỡng thờ Mẫu qua sáu đặc trưng nổi bật sau đây.

Đặc trưng 1. Tôn thờ hình tượng người Mẹ thiêng liêng: Người Mẹ là trung tâm của hệ thống biểu tượng. Mẫu đại diện cho sự sinh thành, nuôi dưỡng, bảo trợ và những khát vọng bình an, hạnh phúc của con người.

Đặc trưng 2. Thế giới quan gắn với các miền tự nhiên: Hệ thống Tam phủ, Tứ phủ phản ánh cách hình dung về những miền không gian thiêng như trời, rừng núi, sông nước và đất. Đây là một trong những nét đặc trưng của truyền thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Đặc trưng 3. Hệ thống thần linh phong phú: Bên cạnh các vị Thánh Mẫu còn có các hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu và nhiều vị thần linh khác. Hệ thống này phản ánh sự tích hợp nhiều lớp nhân vật lịch sử, huyền thoại và tín ngưỡng dân gian.

Đặc trưng 4. Nghi lễ thực hành phong phú: Hầu đồng là một thực hành tiêu biểu trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Nghi lễ kết hợp âm nhạc, lời văn, trang phục, động tác và các yếu tố biểu tượng.

Đặc trưng 5. Kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật dân gian: Hát văn, văn chầu, đàn nguyệt, trống, phách, trang phục và nghệ thuật diễn xướng tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, trong đó tín ngưỡng gắn bó mật thiết với nghệ thuật.

Đặc trưng 6. Gắn bó với cộng đồng và đời sống thường nhật: Đền phủ, lễ hội, người thực hành tín ngưỡng, thủ nhang, cung văn và cộng đồng địa phương cùng góp phần duy trì, trao truyền những giá trị của tín ngưỡng qua các thế hệ.

Những đặc trưng trên được thể hiện rõ trong hồ sơ di sản UNESCO và các nghiên cứu về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.

Vì sao Đạo Mẫu có sức sống trong đời sống người Việt?

Muốn hiểu sức sống của Đạo Mẫu, chúng ta cần nhìn vượt ra ngoài những nghi lễ và hình thức thờ phụng. Trước hết, đó là tín ngưỡng đề cao hình tượng người Mẹ – một biểu tượng gần gũi với đời sống gia đình và tâm thức người Việt. Trong văn hóa Việt Nam, tình mẫu tử, sự bao dung và lòng biết ơn đối với người sinh thành luôn có vị trí đặc biệt.

Thứ hai, Đạo Mẫu phản ánh nhu cầu tinh thần của con người trước những biến động của cuộc sống. Người dân tìm đến các vị Mẫu và các vị Thánh với mong muốn được che chở, cầu bình an, sức khỏe, hạnh phúc và cuộc sống tốt đẹp.

Thứ ba, tín ngưỡng thờ Mẫu có khả năng tiếp nhận và dung hợp nhiều yếu tố văn hóa. Trong quá trình phát triển, các nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc, huyền thoại địa phương và những hình tượng thần linh khác nhau được đưa vào hệ thống thờ phụng.

Cuối cùng, sức sống của Đạo Mẫu còn được duy trì nhờ cộng đồng. Những người thực hành tín ngưỡng, những nghệ nhân hát văn, những người trông coi đền phủ và các thế hệ tiếp nối chính là những chủ thể quan trọng của di sản.

Đó cũng là lý do UNESCO ghi danh Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 1/12/2016. Đối tượng được ghi danh là thực hành tín ngưỡng và những giá trị văn hóa gắn với cộng đồng, chứ không phải một công trình đền phủ riêng lẻ.

Một điều cần hiểu đúng: Đạo Mẫu không chỉ là hầu đồng

Đây là một trong những nhận thức quan trọng nhất đối với người mới tìm hiểu. Khi nhắc đến Đạo Mẫu, nhiều người thường nghĩ ngay đến hình ảnh một thanh đồng mặc trang phục rực rỡ, thực hiện các giá đồng trong tiếng nhạc và lời hát văn. Hầu đồng quả thực là một thực hành tiêu biểu, có sức biểu đạt nghệ thuật và tín ngưỡng rất rõ nét.

Nhưng Đạo Mẫu không chỉ có hầu đồng. Đằng sau một nghi lễ là cả một hệ thống quan niệm về thế giới thần linh, những câu chuyện huyền tích, các công trình thờ tự, lễ hội, tập quán cộng đồng, nghệ thuật hát văn và những giá trị văn hóa được trao truyền. Nếu chỉ tìm hiểu Đạo Mẫu qua những video hầu đồng trên mạng xã hội, chúng ta mới nhìn thấy một phần biểu hiện bên ngoài mà chưa hiểu được nền tảng văn hóa và tín ngưỡng bên trong. Muốn hiểu đúng, phải đi từ tổng thể đến từng bộ phận, từ lịch sử đến thực hành, từ tư liệu đến đời sống của cộng đồng.

——-

Xem bài viết này trên tiktok – hoặc Youtube
© NB XUÂN THỜI