Có những nhà thơ khiến người ta nhớ bởi những cách tân táo bạo trong nghệ thuật. Có những người được nhắc đến bởi những tư tưởng lớn lao gửi gắm trong tác phẩm. Nhưng cũng có những thi sĩ, chỉ bằng vài câu thơ mộc mạc, đã khiến người đọc nhận ra cả một miền quê, một nếp sống, một thời tuổi trẻ và những nỗi niềm tưởng như đã nằm sâu trong ký ức. Nhà thơ Nguyễn Bính là một người như thế!
Và để tiếp tục với Dự án truyền thông văn hóa trong hành trình của Người kể chuyện Hà Nam Ninh, xin mời các bạn cùng trở về với tỉnh Nam Định xưa, đến với khu phần mộ của Nhà thơ Nguyễn Bính. Và tại đây, với tất cả sự tôn trọng một con người kiệt xuất của quê hương, chúng tôi xin phép được đứng bên mộ của ông, để kể về ông – về một cuộc đời và sự nghiệp của một thi sĩ tài hoa nhưng cũng đầy những thăng trầm cuộc sống. Điều đặc biệt, ở video cuối cùng, bài viết cuối cùng của series này, chúng tôi xin được nói lên một nỗi đau, một sự xót xa của nhà thơ Nguyễn Bính dù ông đã đi xa, nhưng ngôi mộ này vẫn ở đây cô đơn và trầm uất suốt 60 năm qua: không nhà bia, không nơi lưu niệm, thậm chí là mảnh đất cũ nhà xưa giờ đây lại trở thành nơi tranh chấp của những người còn sống.
Nguyễn Bính sinh năm 1918 (mất năm 1966), tại làng Thiện Vịnh, xã Cộng Hòa, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định xưa, nay thuộc xã Minh Tân, tỉnh Ninh Bình. Nhắc đến ông, nhiều người có thể chưa nhớ ngay những dấu mốc trong cuộc đời hay tên gọi của các tập thơ, nhưng chắc chắn không ít người từng một lần đọc, từng nhiều lần nghe hoặc thuộc lòng những câu thơ như:
“Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông,
Một người chín nhớ mười mong một người
Gió mưa là bệnh của giời
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng”
Hay:
“Hôm qua em đi tỉnh về
Đợi em ở mãi con đê đầu làng
Khăn nhung quần lĩnh rộn ràng
Áo cài khuy bẫm em làm khổ tôi”
Những câu thơ ấy đã vượt khỏi trang sách để trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều thế hệ người Việt. Trong đó có bóng dáng những làng quê Bắc Bộ, những mối tình e ấp, những cuộc hẹn hò qua đầu đình, bến nước, những người con gái với chiếc yếm đào, miếng trầu têm cánh phượng và cả nỗi buồn của những cuộc chia xa.
Nguyễn Bính không chỉ viết về làng quê, Ông khiến người đọc có cảm giác như mình đã từng sống ở đó, từng đi qua con đường ấy, từng đứng trước một bến đò và từng mang trong lòng một nỗi nhớ không biết ngỏ cùng ai.
Một trong những bài thơ và cũng là nỗi xót xa đau đớn lớn nhất cho tâm sự của người phụ nữ khi nhắc tới thơ Nguyễn Bính, là người ta nhắc đến những câu thơ trong Lỡ bước sang ngang, ví dụ như:
Tuổi son má đỏ môi hồng,
Bước chân về đến nhà chồng là thôi!
Đêm qua mưa gió đầy giời,
Trong hồn chị, có một người đi qua…
Em về thương lấy mẹ già,
Đừng mong ngóng chị nữa mà uổng công.
Chị giờ sống cũng bằng không,
Coi như chị đã ngang sông đắm đò.
Từ một miền quê Vụ Bản xưa đến thi đàn văn học Việt Nam
Nguyễn Bính sinh ra trong một gia đình nhà Nho. Cha là ông Nguyễn Đạo Bình, một người dạy học; anh trai là Nguyễn Mạnh Phác, sau này được biết đến trong văn giới với bút danh Trúc Đường. Nguyễn Bính sớm chịu cảnh thiếu vắng tình mẫu tử khi mẹ qua đời lúc ông còn rất nhỏ. Những năm tháng đầu đời, ông được người thân chăm sóc, dạy dỗ và tiếp xúc với chữ nghĩa.
Không trưởng thành từ một con đường học vấn trường lớp bài bản, Nguyễn Bính được học chữ trong môi trường gia đình, với cha và người cậu. Từ thuở thiếu niên, ông đã bộc lộ năng khiếu văn chương, biết làm thơ từ khoảng năm 13 tuổi.
Có lẽ, chính môi trường sống ấy đã giúp ông sớm thấm nhuần lời ăn tiếng nói, phong tục, tập quán và những câu ca dao, dân ca của người dân quê. Đó là thứ vốn sống không dễ có được từ sách vở. Nó được tích lũy qua những buổi chợ quê, những phiên hội làng, những câu chuyện bên hiên nhà, những lời ru và những cuộc trò chuyện bình dị của người dân nơi thôn xóm.
Sau này, khi bước vào thế giới văn chương, Nguyễn Bính mang theo gần như nguyên vẹn những chất liệu ấy. Nhưng ông không đơn thuần chép lại đời sống làng quê. Ông biến những điều bình dị thành thơ, biến tiếng nói quen thuộc của người dân thành một thứ ngôn ngữ nghệ thuật có sức lay động.
Năm 1937, tập thơ Tâm hồn tôi của Nguyễn Bính được trao giải khuyến khích trong cuộc thi thơ của Tự Lực Văn Đoàn. Đây là một dấu mốc đáng chú ý, đưa tên tuổi người thanh niên xuất thân từ làng quê Vụ Bản đến gần hơn với đời sống văn chương đương thời.
Đến năm 1940, tập thơ Lỡ bước sang ngang được xuất bản và nhanh chóng tạo tiếng vang. Một số nguồn thông tin cho rằng, bản thảo viết tau tập thơ này sau đó đã được Nguyễn Bính bán cho một người thương nhân với số tiền không hề nhỏ.Tiếp đó là nhiều tác phẩm như Hương cố nhân, Một nghìn cửa sổ, Mười hai bến nước, Người con gái ở lầu hoa…
Từ một chàng trai làng quê, Nguyễn Bính đã trở thành một trong những gương mặt đáng chú ý của phong trào Thơ mới, để lại một dấu ấn riêng giữa một thời kỳ văn học có nhiều chuyển động mạnh mẽ.
Những năm 1930–1945 là giai đoạn văn học Việt Nam có những thay đổi sâu sắc. Phong trào Thơ mới xuất hiện, đem đến một diện mạo khác cho thi ca dân tộc. Cái tôi cá nhân được giải phóng, những cảm xúc riêng tư, tình yêu, nỗi cô đơn, khát vọng sống và những suy tư về thân phận con người trở thành nguồn cảm hứng quan trọng.
Trong bối cảnh ấy, nhiều nhà thơ tìm đến những cách biểu đạt mới, những hình thức nghệ thuật mới và những quan niệm thẩm mỹ khác trước.
Nguyễn Bính cũng là một nhà thơ của Thơ mới, nhưng ông chọn cho mình một con đường riêng. Ông viết:
Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông
Một người chín nhớ mười mong một người
Nếu có những thi sĩ hướng nhiều đến không gian thành thị, những cảm xúc hiện đại và cách tân thi pháp, thì Nguyễn Bính lại tìm về làng quê, về ca dao, dân ca, về những phong tục và nếp sống đã ăn sâu trong tâm thức người Việt.
Thơ ông có những câu chữ tưởng như rất đỗi bình thường, nhưng càng đọc càng thấy sâu. Ông không cần sử dụng những hình ảnh cầu kỳ hay những triết lý phức tạp để diễn tả tình yêu. Chỉ một khoảng cách từ thôn Đoài sang thôn Đông, một đầu đình, một bến đò hay một miếng trầu cũng đủ làm nên cả một câu chuyện tình.
Điều đặc biệt là Nguyễn Bính không làm thơ theo lối hoài cổ đơn thuần. Trong những câu thơ mang dáng dấp dân gian ấy vẫn có một cái tôi cá nhân rất rõ rệt: biết yêu, biết nhớ, biết ghen, biết hờn giận, biết tiếc nuối và biết đau trước những đổi thay của cuộc đời.
Ông đem tâm trạng của con người hiện đại trở về với hình thức biểu đạt gần gũi của truyền thống. Chính sự kết hợp ấy đã tạo nên một Nguyễn Bính không dễ nhầm lẫn.
Vì sao Nguyễn Bính được gọi là nhà thơ chân quê?
Danh xưng “nhà thơ chân quê” đã gắn bó với Nguyễn Bính trong nhiều thế hệ độc giả. Nhưng điều làm nên chất chân quê trong thơ ông không chỉ nằm ở những hình ảnh quen thuộc của làng mạc hay những câu thơ lục bát.
Đó trước hết là một cách cảm, cách nghĩ và cách nhìn cuộc sống. Ông viết:
Nói ra sợ mất lòng em
Van em em hãy giữ nguyên quê mùa
Như hôm em đi lễ chùa
Cứ ăn mặc thế cho vừa lòng anh!
Trong thơ Nguyễn Bính, làng quê không phải một bức tranh phong cảnh được dựng lên để ngắm nhìn. Đó là một không gian sống có con người, có phong tục, có tình cảm, có những mối quan hệ thân thuộc và cả những quy tắc vô hình chi phối đời sống cộng đồng.
Ở đó có những cô gái đi hội, những chàng trai tương tư, những người mẹ, người chị, những cuộc hẹn hò và những phận đời nhiều dang dở. Có tình yêu trong sáng, e ấp nhưng cũng có những nỗi đau âm thầm, những cuộc chia lìa không thể níu giữ.
Nguyễn Bính có khả năng đặc biệt trong việc sử dụng ngôn ngữ dân gian. Thơ ông gần với lời ăn tiếng nói thường ngày, gần với nhịp điệu ca dao, nhưng không vì thế mà đơn giản hay dễ dãi. Ông viết:
Hoa chanh nở giữa vườn chanh
Thầy u mình với chúng mình chân quê
Hôm qua em đi tỉnh về
Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều
Thể thơ lục bát qua ngòi bút Nguyễn Bính vừa giữ được sự mềm mại, thân thuộc, vừa mang những sắc thái cảm xúc rất riêng. Có khi câu thơ nhẹ nhàng như một lời trò chuyện, có khi lại chứa đựng nỗi nhớ da diết, có khi tưởng như hóm hỉnh mà phía sau là một nỗi buồn sâu kín.
Một điều đáng chú ý nữa là thơ Nguyễn Bính thường kể được một câu chuyện. Trong một bài thơ ngắn, người đọc có thể bắt gặp nhân vật, bối cảnh, tình huống, diễn biến và một kết thúc gợi nhiều suy ngẫm. Bởi vậy, thơ ông vừa có chất trữ tình, vừa có sức hấp dẫn của nghệ thuật tự sự.
Có lẽ vì thế mà những bài thơ của Nguyễn Bính không chỉ được đọc trong sách, mà còn được truyền miệng, được ngâm, được phổ nhạc và đi vào đời sống như những câu chuyện của chính người đọc.
Một thi sĩ không chỉ có tình quê và những mối tình dang dở
Nếu chỉ nhìn Nguyễn Bính qua những bài thơ tình nổi tiếng trước Cách mạng tháng Tám, người ta có thể hình dung ông như một thi sĩ chỉ sống với nỗi nhớ, tình yêu và những buồn vui của làng quê.
Nhưng cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Bính rộng hơn thế.
Năm 1945, ông vào Nam Bộ, tham gia hoạt động kháng chiến. Trong những năm tháng này, sáng tác của ông có thêm những đề tài mới, gắn với cuộc sống chiến đấu và tinh thần yêu nước của nhân dân.
Một trong những tác phẩm tiêu biểu của giai đoạn ấy là bài thơ Tiểu đoàn 307, sau này được nhạc sĩ Nguyễn Hữu Trí phổ nhạc và trở thành ca khúc được nhiều người biết đến.
Năm 1954, Nguyễn Bính tập kết ra Bắc, tiếp tục hoạt động văn nghệ và sáng tác. Năm 1956, ông chủ trương báo Trăm Hoa. Những năm cuối đời, ông trở về gắn bó với quê hương Nam Định.
Sự chuyển biến trong cuộc đời cũng cho thấy một diện mạo khác của nhà thơ. Nguyễn Bính không chỉ là người viết về những tình cảm riêng tư, mà còn là người tham gia vào những biến động lớn của đất nước, dùng ngòi bút để phản ánh cuộc sống và tinh thần của thời đại.
Từ những câu thơ tình đậm chất dân gian đến những sáng tác mang cảm hứng kháng chiến, hành trình sáng tác của ông cho thấy một tâm hồn nghệ sĩ luôn vận động cùng cuộc đời.
Một đời người khép lại, nhưng hồn thơ vẫn còn ở lại
Nguyễn Bính qua đời tháng 1 năm 1966, khi tuổi đời chưa đến 50. Một cuộc đời không dài, nhưng những gì ông để lại cho văn học Việt Nam lại có sức sống bền bỉ.
Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật – sự ghi nhận xứng đáng đối với những đóng góp của nhà thơ cho nền văn học nước nhà. Nhưng có lẽ, phần thưởng lớn nhất mà Nguyễn Bính nhận được chính là tình cảm của độc giả.
Nhiều năm đã trôi qua, những phong tục, nếp sống và cảnh vật của làng quê xưa đã đổi thay. Những chuyến đò ngang, những phiên chợ, những buổi hội làng hay những cuộc hẹn hò dưới mái đình có thể không còn nguyên vẹn như trong thơ ông. Thế nhưng, khi đọc lại Nguyễn Bính, người ta vẫn tìm thấy một miền ký ức thân thuộc.
Đó có thể là nỗi nhớ một người từng thương, một con đường từng đi qua, một mái nhà cũ, một mùa xuân đã xa hay một miền quê mà dù đi đến đâu, người ta vẫn muốn trở về.
Và có lẽ, đó chính là điều làm nên sức sống của thơ Nguyễn Bính: ông không chỉ viết về một làng quê cụ thể, mà đã chạm đến tình cảm quê hương trong tâm thức của nhiều thế hệ người Việt.
Từ làng Thiện Vịnh của vùng đất Vụ Bản xưa, tiếng thơ Nguyễn Bính đã đi qua những năm tháng biến động của lịch sử, vượt khỏi ranh giới một vùng quê để trở thành một phần của thi ca dân tộc. Một nhà thơ có thể đi xa, có thể sống giữa những miền đất khác nhau, nhưng trong thơ vẫn luôn có một con đường trở về.
Với Nguyễn Bính, con đường ấy mang tên quê hương.
Và khi những câu thơ của ông vẫn còn được đọc, được nhớ, được ngân lên trong lòng người, thì miền quê đã sinh ra ông vẫn còn một cách hiện diện rất riêng trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
