Chợ Viềng Phủ Nam Định xưa, chợ Viềng Phủ Ninh Bình nay

(NGƯỜI KỂ CHUYỆN KHỦNG HOẢNG TRUYỀN THÔNG) – NB XUÂN THỜI: Mỗi dịp đầu xuân, chợ Viềng lại trở thành điểm đến không thể bỏ qua của người dân Nam Định và du khách từ khắp nơi. Phiên chợ đặc biệt này, chỉ họp một lần duy nhất vào đêm mùng 7, rạng sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch. Năm nay, một từ khóa mới sẽ được bắt đầu khi người ta nói rằng Chợ Viềng Phủ Nam Định xưa, chợ Viềng Ninh Bình nay. 

Tôi đã từng viết bài “Độc đáo “chợ mua may bán rủi” và nguồn gốc của chợ Viềng!” đăng cả trên báo và blog cá nhân, để thêm một phần tư liệu tham khảo cho mọi người khi tìm hiểu về nguồn gốc và nét đẹp văn hóa của Chợ Viềng.

Chợ Viềng Phủ ở đâu, ra đời như thế nào?

Chợ Viềng Phủ (hay còn gọi là Chợ Viềng Phủ Giầy) có nguồn gốc lâu đời. gắn liền với tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh (Phủ Giầy) và các truyền thuyết về khao quân, làng nghề rèn và câu chuyện mua bán ngày đầu năm mới với ước nguyện về mua may bán rủi.

Nói về gốc tích, giai thoại hay nguyên nhân ra đời của Chợ Viềng, thì quả thực là cũng có nhiều dị bản khác nhau, mỗi cách kể khác nhau, mỗi cách giải nghĩa khác nhau. Tôi không muốn động chạm hoặc tạo ra tranh cãi gì về chuyện này nên quả thực không dám mạn đàm hay khẳng định đâu mới là câu chuyện thật, câu chuyện đúng của nguồn gốc Chợ Viềng. Hơn nữa, quả thực, đến ngày nay, cá nhân tôi và hầu hết những người trẻ cũng không thể có đủ khả năng và căn cứ để có thể kết luận gì về một vấn đề đã ra đời từ mấy trăm năm trước.

Một số tài liệu tham khảo bạn có thể xem lại ở đây:

Theo nhiều tài liệu ghi chép lại, cũng qua lời kể của những bậc lão niên trong tỉnh, thì vốn xưa,  ở Nam Định (cũ) có tới 4 (bốn) chợ Viềng.

Thứ nhất là chợ Viềng ở xã Mỹ Trung (huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định cũ), song chợ này giờ chỉ còn tồn tại như một địa danh. Từ thành phố đi lên chợ Viềng Mỹ Trung chỉ vài cây số, bình thường nói “lên Viềng” hay “đến chợ Viềng” người ta hiểu là chợ thuộc xã Mỹ Trung này.

Còn khi nói “đi chợ Viềng” hay “đi chơi chợ Viềng” người ta thường hay nghĩ tới ba cái chợ còn lại, những nơi mà tên gọi “Viềng” chỉ thực sự có ý nghĩa một ngày trong một năm, đó là: chợ Viềng ở chợ Chùa (thị trấn Nam Giang, huyện Nam Trực cũ) và chợ Viềng Phủ (quần thể di tích Phủ Giầy, xã Kim Thái, huyện Vụ Bản cũ), và chợ Viềng ở Hải Lạng (huyện Nghĩa Hưng cũ) thì nay còn rất ít người biết tới.

Nói đến chợ Viềng Chùa, còn có một câu chuyện vui khác được nhiều người dân làng Giềng, xã Đại Thắng huyện Vụ Bản kể lại rằng: thực ra, ngày xưa chợ Viềng có nguồn gốc ở làng của họ (ngày ấy gọi là làng Viềng nên có chợ Viềng). Sau đó loạn lạc chiến tranh liên miên, dần dần chợ bị “cướp” đi, mở ở nơi khác rồi dần dịch chuyển về mở cố định ở Nam Giang bây giờ. Từ khi bị “mất chợ”, làng Viềng của xã Đại Thắng được người dân đổi tên thành làng Giềng cho đến nay. Tuy nhiên, câu chuyện vui này cũng như nhiều tích truyện khác về chợ Viềng đến nay vẫn chưa có được nghiên cứu nào xác thực.

Còn có một tích khác được kể rằng: Vào năm 34, người con của làng Giềng – bà Lê Thị Hoa dựng cờ khởi nghĩa trả mối thù giết chồng với Tô Định và chống quân xâm lược, làng Giềng trở thành đất lửa với quân giặc. Để che mắt giặc, Bà Hoa đã tổ chức hội chợ Giềng để chiêu mộ quân sĩ và tích trữ lương thực vào đêm 7 ngày 8 tết hằng năm. Nhưng cuối cùng, bị quân giặc bao vây, lương thực cạn kiệt, bệnh tật hoành hành, dưới sự chỉ huy của bà Lê Thị Hoa nghĩa quân phải rút quân về lập căn cứ tại làng Ngũ Kiên, xã Nga Thiện, Nga Sơn, Thanh Hóa. Sau này tục lệ chợ Giềng được khôi phục và đổi tên thành chợ Viềng và tồn tại cho đến hôm nay như chợ Viềng Phủ, Viềng Chùa, Viềng Lạng. Cùng thời kỳ này, một người con của Làng cũng được phong là Đô Hộ Thành Hoàng do có công trong cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng đánh giặc ngoại xâm.

Còn ở chợ Viềng Phủ, người ta gắn liền với các câu chuyện, giai thoại, truyền thuyết liên quan đến Mẫu Liễu Hạnh và các vị thần đang được thở nơi đây. Những người cao tuổi ở xã Kim Thái, huyện Vụ Bản vẫn còn kể cho nhau nghe về tấm lòng đức hạnh, thương dân của Mẫu Liễu Hạnh, và chợ Viềng chính là phiên chợ được mở ra với ý nghĩa tâm linh, mang những điều may mắn đến nhằm mong cho quốc thái dân an.

Tại sao gọi là chợ Viềng Phủ?

Chợ Viềng thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, Nam Định (cũ) thường được gọi với nhiều cái tên như: Chợ Viềng Phủ. Chợ Viềng Vụ Bản, Chợ Viềng Trung Thành.

Gọi là chợ Viềng Vụ Bản là vì được đặt trên địa bàn huyện Vụ Bản (cũ); gọi là chợ Viềng Trung Thành là vì trong khuôn khổ quy mô của chợ Viềng, thì hoạt động của phiên chợ này kéo dài bao gồm 2 xã là xã Kim Thái và xã Trung Thành. Trong đó, hoạt động giao thương mua bán được diễn ra tập trung hơn tại các khu vực thuộc xã Trung Thành, còn hoạt động văn hóa tâm linh, mang âm hưởng lễ hội lại được khắc họa rõ nét hơn ở khu vực xã Kim Thái.

Thế nhưng, nếu cần có 1 khái niệm đúng và rõ nghĩa nhất thì có lẽ phải gọi là Chợ Viềng Phủ. Vì những nguyên nhân sau đây:

Thứ nhất, huyện Vụ Bản được đặt tên từ năm Tự Đức thứ 14 (1861). Trước đó, vào thời Hùng Vương, huyện Vụ Bản có tên là Bình Chương thuộc bộ Lục Hải, thời Hán thuộc quận Giao Chỉ. Trước thời Lý – Trần, đất này nằm trong huyện Hiển Khánh. Thời Lý, huyện Thiên Bản nằm trong phủ Ứng Phong; đời Trần huyện Thiên Bản thuộc phủ Kiến Hưng. Năm Vĩnh Lạc thứ năm nhà Minh (1407), đổi làm huyện Yên Bản thuộc phủ Kiến Bình. Năm Vĩnh Lạc thứ mười ba nhà Minh (1415), đổi huyện Độc Lập thành Bình Lập cho sáp nhập vào huyện Yên Bản. Đến đời Lê Thánh Tông lại đổi thành huyện Thiên Bản. Cũng dưới thời Lê Hồng Đức, huyện Thiên Bản thuộc phủ Nghĩa Hưng. Đến thời Nguyễn, Tự Đức năm thứ 14 (1861) đổi tên thành huyện Vụ Bản.

Trong khi đó, nhiều tài liệu đã cho rằng Chợ Viềng ra đời vào khoảng năm sau 1802 khi nhà Nguyễn đã thay thế triều Tây Sơn. Như vậy nghĩa là, chợ Viềng có trước cái tên Vụ Bản của huyện Vụ Bản sau này.

Còn địa danh xã Trung Thành, thì mãi đến giai đoạn sau Cách mạng tháng 8 mới được đặt tên xã Trung Thành thuộc huyện Vụ Bản (thậm chí có tài liệu ghi chép rằng năm 1948 xã Trung Thành từng được đổi tên thành xã Vụ Trung.

Còn Phù Giầy, nhiều tài liệu cho rằng, nếu tính mốc hình thành tín ngưỡng và cơ sở thờ tự ban đầu: khoảng thế kỷ XVI (khoảng những năm 1500s). Nếu tính quần thể kiến trúc Phủ Giầy phát triển rõ nét như hiện nay: chủ yếu từ thế kỷ XVII – XVIII.

Như thế, có thể hiểu rằng gốc gác của tên gọi thì Phủ Dầy và Chợ Viềng ra đời trong cùng một giai đoạn lịch sử (khoảng thế kỷ XVI – XVII). Tuy nhiên, Phủ Dầy xuất hiện trước với tư cách trung tâm tín ngưỡng, còn Chợ Viềng hình thành sau như một không gian sinh hoạt lễ hội gắn với hoạt động hành hương và tín ngưỡng thờ Mẫu.

Thứ 2, chợ Viềng Phủ gắn liền không thể thay thế với Phủ Dầy

Trong tiến trình phát triển của các trung tâm tín ngưỡng lớn, sự hình thành các phiên chợ lễ hội là hiện tượng phổ biến trong văn hóa Việt Nam. Chợ Viềng Phủ cũng ra đời trong bối cảnh đó. Vì vậy Chợ Viềng là sản phẩm tất yếu của không gian lễ hội Phủ Dầy.

Theo nhiều nguồn nghiên cứu và truyền khẩu dân gian, Chợ Viềng xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVI – XVII, tức cùng thời kỳ lễ hội Phủ Dầy phát triển mạnh. Ban đầu, đây là nơi phục vụ nhu cầu trao đổi hàng hóa, vật phẩm lễ nghi của người dân và khách hành hương khi về dự hội Mẫu vào dịp đầu xuân.

Tuy nhiên, theo thời gian, Chợ Viềng đã vượt khỏi chức năng thương mại thông thường để trở thành một không gian văn hóa đặc biệt. Người dân đến chợ không chỉ để mua bán mà còn để thực hiện nghi thức tâm linh, gửi gắm niềm tin về một năm mới thuận lợi, may mắn.

Chính yếu tố “mua may bán rủi” đã làm nên bản sắc riêng của Chợ Viềng. Trong quan niệm dân gian, việc mua một món đồ trong phiên chợ này mang ý nghĩa cầu tài lộc, còn hành động bán đi tượng trưng cho việc bỏ lại điều không may của năm cũ.

Xét về cấu trúc văn hóa, Phủ Dầy và Chợ Viềng tồn tại trong mối quan hệ cộng sinh chặt chẽ.

Thứ nhất, Phủ Dầy tạo ra nền tảng tín ngưỡng để Chợ Viềng hình thành. Không có hoạt động lễ hội và dòng người hành hương, phiên chợ khó có thể tồn tại và phát triển bền vững. Chính niềm tin vào Thánh Mẫu Liễu Hạnh đã tạo nên dòng chảy người về hội, kéo theo nhu cầu giao thương và sinh hoạt cộng đồng.

Thứ hai, Chợ Viềng góp phần làm phong phú không gian văn hóa Phủ Dầy. Phiên chợ tạo nên phần “đời” trong tổng thể không gian “đạo”, giúp lễ hội không chỉ mang tính nghi lễ mà còn phản ánh đời sống xã hội, phong tục và tâm lý cộng đồng. Điều này khiến Phủ Dầy trở thành một trung tâm văn hóa dân gian đa tầng, nơi yếu tố tín ngưỡng, thương mại và sinh hoạt cộng đồng đan xen.

Thứ ba, hai yếu tố này cùng nhau duy trì và lan tỏa giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Trong ký ức cộng đồng, việc đi lễ Phủ Dầy thường gắn liền với việc đi Chợ Viềng, tạo thành một chỉnh thể văn hóa khó tách rời.

Vì thế, khi nhắc đến chợ Viềng của huyện Vụ Bản (cũ) người ta gọi là chợ Viềng Phủ là vì thế.

* Bài viết là góc nhìn, quan điểm và suy nghĩ cá nhân dùng cho mục đích tìm hiểu tham khảo về Chợ Viềng –  không đại diện cho sự khẳng định, hay kết luận nghiên cứu nào.

Xem video trên Tiktok

Bản quyền bài viết: NB XUÂN THỜI
Người kể chuyện Khủng hoảng truyền thông