“Giữa trái tim của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam lại tồn tại một ngôi chùa Phật giáo đã hàng trăm năm tuổi. Điều đó là một sự tình cờ của lịch sử, hay ẩn chứa phía sau là cả một bí mật về triết lý văn hóa của người Việt?” – đó chính là Chùa Tiên Hương – chốn linh thiêng nơi đạo Phật giao thoa với tín ngưỡng thờ Mẫu ở Phủ Dầy
Lần đầu đặt chân đến quần thể di tích Phủ Dầy, không ít người cảm thấy bất ngờ. Chỉ cách Phủ Tiên Hương vài bước chân – nơi được xem là trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – lại hiện diện một ngôi chùa cổ kính với tiếng chuông ngân vang, khói trầm bảng lảng và những pho tượng Phật uy nghiêm? Đó chính là chùa Tiên Hương, tọa lạc tại thôn Tiên Hương, xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định xưa, và nay là xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình.
Tại sao trong một quần thể nổi tiếng về Đạo Mẫu lại có một ngôi chùa Phật giáo? Hai dòng tín ngưỡng tưởng như khác biệt ấy đã gặp nhau từ bao giờ? Kính thưa quý vị và các bạn, trước hết cần hiểu rằng Phủ Dầy không chỉ là nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Đây còn là một không gian văn hóa đặc biệt, nơi nhiều lớp tín ngưỡng và tôn giáo đã gặp gỡ, dung hòa và cùng phát triển qua hàng trăm năm lịch sử.
Tín ngưỡng thờ Mẫu là sản phẩm của đời sống bản địa, hình thành từ niềm tin của cư dân nông nghiệp đối với Mẹ Thiên nhiên – người sinh thành, nuôi dưỡng và che chở muôn loài. Trong khi đó, Phật giáo được truyền vào Việt Nam từ rất sớm, khoảng đầu Công nguyên, và dần trở thành một trong những dòng chảy tư tưởng quan trọng nhất của dân tộc.
Đến khoảng thế kỷ XVI – XVII, khi tín ngưỡng thờ Mẫu phát triển mạnh ở vùng Sơn Nam Hạ, người dân không coi Phật giáo và Đạo Mẫu là hai hệ thống đối lập. Họ không phải lựa chọn giữa lễ Phật hay lễ Mẫu. Trong tâm thức của họ, cả hai đều hướng con người đến điều thiện, đến lòng nhân ái và sự bình an.
Chính vì vậy, Chùa Tiên Hương ra đời và tồn tại ngay trong lòng quần thể Phủ Dầy như một biểu tượng của sự dung hợp văn hóa. Điều đặc biệt là sự dung hợp ấy không phải do triều đình áp đặt, cũng không phải kết quả của một cuộc cải cách tôn giáo. Nó hình thành một cách tự nhiên trong đời sống của nhân dân.
Người đi lễ Phủ Dầy từ bao đời nay vẫn giữ một thói quen rất giản dị. Sau khi dâng hương tại Phủ Tiên Hương, họ sang Chùa Tiên Hương lễ Phật. Rồi tiếp tục hành trình đến Phủ Vân Cát, Phủ Nội hay các đền phủ khác trong quần thể. Không ai cảm thấy giữa những điểm đến ấy có một ranh giới vô hình nào cả.
Đối với họ, lễ Mẫu là bày tỏ lòng biết ơn đối với Mẹ, cầu mong sự che chở và bình an. Lễ Phật là hướng tâm đến từ bi, trí tuệ và sự giác ngộ. Hai con đường khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một điểm chung: khuyến khích con người sống thiện, sống có đạo lý và biết yêu thương lẫn nhau, từ bỏ tham sân si và những tục vọng đời thường. Đó là nét rất riêng của văn hóa Việt Nam.
Bước qua cổng tam quan của Chùa Tiên Hương, người ta dễ dàng cảm nhận được sự khác biệt về không gian. Nếu các phủ thờ Mẫu nổi bật với màu đỏ son, ánh vàng thếp, cờ hội rực rỡ và âm thanh sôi động của những giá hầu đồng, thì ngôi chùa lại khoác lên mình vẻ trầm mặc. Tiếng chuông ngân lên giữa không gian yên tĩnh, những hàng cây cổ thụ tỏa bóng mát quanh sân chùa và hương trầm nhẹ nhàng lan tỏa tạo nên cảm giác thanh thản.
Sự đối lập ấy không làm hai không gian tách rời nhau, mà trái lại càng tôn lên giá trị của mỗi bên. Người xưa dường như đã rất tinh tế khi đặt ngôi chùa bên cạnh Phủ Tiên Hương. Một nơi đại diện cho lòng từ bi của Đức Phật, một nơi tôn vinh tình thương bao la của Thánh Mẫu. Một bên giúp con người soi chiếu vào chính mình để vượt qua tham, sân, si; một bên nuôi dưỡng niềm tin về sự chở che của người Mẹ đối với cuộc đời.
Chùa Tiên Hương ngày nay vẫn giữ được nhiều giá trị kiến trúc truyền thống. Sau nhiều lần trùng tu, bố cục tổng thể của ngôi chùa vẫn hài hòa với cảnh quan của quần thể Phủ Dầy. Đặc biệt, Bảo tháp Hòa Bình cao vút phía sau chùa đã trở thành một điểm nhấn kiến trúc nổi bật. Từ tầng cao của bảo tháp, du khách có thể phóng tầm mắt bao quát gần như toàn bộ vùng đất Phủ Dầy, nơi những mái phủ, mái chùa và làng quê Tiên Hương hòa quyện trong một không gian vừa cổ kính vừa thanh bình.
Không chỉ có giá trị về kiến trúc, Chùa Tiên Hương còn lưu giữ nhiều pho tượng Phật, tượng Bồ Tát cùng các hiện vật có giá trị lịch sử như bia đá, chuông đồng và những dấu tích của các lần trùng tu qua nhiều triều đại. Mỗi hiện vật là một mảnh ghép giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn quá trình phát triển của ngôi chùa cũng như mối quan hệ giữa Phật giáo với tín ngưỡng thờ Mẫu ở vùng Sơn Nam Hạ xưa.
Đối với các nhà nghiên cứu văn hóa, Phủ Dầy là một minh chứng tiêu biểu cho khả năng dung hợp đặc biệt của văn hóa Việt Nam. Thay vì loại trừ hay cạnh tranh, các tín ngưỡng và tôn giáo đã cùng tồn tại trong một không gian, bổ sung cho nhau để đáp ứng nhu cầu tinh thần của cộng đồng. Chính sự cởi mở ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ cho cả Phật giáo lẫn tín ngưỡng thờ Mẫu suốt nhiều thế kỷ qua.
Năm 2016, khi Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, giá trị của quần thể Phủ Dầy càng được khẳng định rõ hơn. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn Phủ Dầy như một trung tâm của Đạo Mẫu thì vẫn chưa đủ. Chính Chùa Tiên Hương mới là một trong những mảnh ghép quan trọng giúp lý giải vì sao nơi đây trở thành một không gian văn hóa độc đáo, nơi nhiều truyền thống tín ngưỡng cùng tồn tại, giao thoa và nuôi dưỡng đời sống tinh thần của người Việt.
Có người từng hỏi: “Khi đến Phủ Dầy, nên lễ Phật trước hay lễ Mẫu trước?” Xịn thua: người xưa chưa bao giờ đặt ra câu hỏi ấy.
Bởi đối với họ, điều quan trọng không nằm ở thứ tự của nghi lễ, mà nằm ở tấm lòng của người hành hương. Dù đứng trước tượng Phật hay trước ban thờ Thánh Mẫu, điều con người hướng tới vẫn là lòng nhân ái, sự bao dung, đạo hiếu và khát vọng sống trong hòa bình và quốc thái dân an.
Có lẽ cũng chính vì vậy mà suốt hàng trăm năm qua, tiếng chuông Chùa Tiên Hương vẫn hòa cùng tiếng văn chầu của Phủ Tiên Hương, không lấn át nhau mà cùng kể một câu chuyện rất Việt Nam. Đó là câu chuyện về một nền văn hóa biết tiếp nhận những giá trị khác biệt, dung hòa chúng trong tinh thần khoan dung và nhân bản, để rồi tạo nên một không gian tín ngưỡng đặc sắc mà khó nơi nào trên thế giới có được.
Nếu có dịp về với quê hương tôi, nếu có dịp về với đất thiêng thánh Mẫu Phủ Dầy, xin bạn hãy dành chút thời gian ghé thăm, thắp hương lễ Phật và vãn cảnh chùa Tiên Hương. Sau tất cả, sân chùa này có thể sẽ là nơi để bạn có thể rũ sạch bụi trần, cởi bỏ những áp lực nặng nề của cuộc sống để tìm được những thư thái, an nhiên, tĩnh lặng và thanh bình.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
