Tứ Phủ Chầu Bà là những ai? nguồn gốc, quyền năng và những huyền tích về các vị Thánh Bà trong tín ngưỡng thờ Mẫu


Nếu Tam Tòa Thánh Mẫu là những vị đứng đầu cai quản các miền vũ trụ, Ngũ vị Tôn Quan là hàng thần linh có quyền uy và chức trách điều hành thì Tứ phủ Chầu Bà lại là một thế giới thần linh vô cùng phong phú, gắn bó mật thiết với núi rừng, sông nước, làng quê và đời sống của người Việt.

Trong hệ thống điện thần Tứ phủ, các vị Chầu Bà được tôn kính là những vị thần linh đứng sau hàng Quan lớn, có vị trí quan trọng trong việc phụng sự các Thánh Mẫu, cai quản các miền phủ và bảo hộ nhân dân. Hình tượng các vị Chầu Bà cũng mang những dấu ấn rất riêng: có vị gắn với núi rừng đại ngàn, có vị gắn với những dòng sông, có vị gắn với các vùng đất, cửa rừng, cửa biển và những địa danh nổi tiếng trong lịch sử, truyền thuyết dân gian.

Điều đặc biệt là mỗi vị Chầu Bà thường gắn với một câu chuyện riêng, một vùng đất riêng và một không gian thờ phụng nhất định. Có những vị được biết đến rộng rãi trong thực hành hầu đồng, nhưng cũng có những vị chủ yếu được thờ phụng tại một số đền phủ hoặc cộng đồng địa phương.

Vậy Tứ phủ Chầu Bà thực chất gồm những vị nào? Vì sao lại có Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị, Chầu Đệ Tam, Chầu Đệ Tứ? Các vị Chầu Bà có nguồn gốc từ đâu và mỗi vị đảm nhiệm quyền năng gì trong thế giới thần linh?

Để hiểu rõ điều đó, trước hết chúng ta cần tìm hiểu vị trí của hàng Chầu Bà trong hệ thống điện thần Tứ phủ.

1. Tứ phủ Chầu Bà là gì?

Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Tứ phủ Chầu Bà là cách gọi chung hệ thống các vị Thánh Chầu thuộc bốn miền vũ trụ: Thiên phủ, Nhạc phủ, Thoải phủ và Địa phủ. Các vị Chầu Bà được xem là những vị thần linh có phẩm vị cao, đứng sau hàng Ngũ vị Tôn Quan và trên hàng Ông Hoàng trong trật tự điện thần phổ biến.

Nếu các vị Quan lớn đại diện cho quyền uy và chức trách điều hành thì các vị Chầu Bà thường gắn với việc cai quản từng miền, từng vùng đất, từng khu vực sông núi và thực thi những công việc được giao trong thế giới thần linh.

Một đặc điểm đáng chú ý là hệ thống Chầu Bà có sự kết hợp giữa những vị thần mang tính chất thiên nhiên, những nhân vật nữ được dân gian thần thánh hóa và các nhân vật có liên hệ với lịch sử, truyền thuyết địa phương.

Bởi vậy, khi tìm hiểu về các vị Chầu Bà, chúng ta không chỉ bắt gặp những hình tượng thần linh trong thế giới tâm linh mà còn được tiếp cận với nhiều câu chuyện về các nữ tướng, những người phụ nữ có công với quê hương, đất nước, những vị thần bảo hộ núi rừng và các cộng đồng cư dân. Đó cũng là lý do khiến hệ thống Chầu Bà trở thành một trong những bộ phận giàu màu sắc văn hóa nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu.

2. Vì sao có Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị, Chầu Đệ Tam và các vị Chầu Bà khác?

Trước khi tìm hiểu từng vị, chúng ta cần làm rõ một điểm: các danh hiệu Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam, Đệ Tứ không phải là tên riêng của các vị Chầu Bà mà là cách xác định phẩm vị và thứ bậc trong hệ thống thần linh. Theo cách sắp xếp phổ biến, hàng Chầu Bà có những vị đứng đầu tương ứng với các miền phủ, bên cạnh đó là nhiều vị Chầu Bà khác gắn với những địa danh, vùng đất và truyền thuyết cụ thể.

Trong các bản văn chầu và thực hành tín ngưỡng, những danh hiệu này thường được thể hiện qua thứ tự thỉnh mời, vị trí trong điện thờ và những đặc điểm riêng của từng giá hầu.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ có bốn phủ thì chỉ có bốn vị Chầu Bà. Thực tế, hệ thống này phong phú hơn nhiều. Ngoài những vị đứng đầu còn có các vị Chầu gắn với những miền rừng núi, cửa sông, cửa biển và các vùng đất khác nhau.

Đặc biệt, hệ thống Chầu Bà ở miền Bắc có nhiều dị bản về tên gọi, thứ tự và thần tích. Một vị có thể được biết đến bằng nhiều danh hiệu, trong khi một số vị lại có những câu chuyện khác nhau tùy theo địa phương thờ phụng. Vì vậy, bài viết này sẽ lấy hệ thống phổ biến trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Bắc làm cơ sở, đồng thời phân biệt những thông tin mang tính phổ quát với những huyền tích địa phương.

3. Tứ phủ Chầu Bà gồm những vị nào?

Theo hệ thống được lưu truyền khá phổ biến trong các đền phủ miền Bắc, hàng Tứ phủ Chầu Bà thường được nhắc đến với 12 vị:

Thứ tự Danh hiệu Không gian/phủ gắn liền
1 Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên Thiên phủ
2 Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn Nhạc phủ
3 Chầu Đệ Tam Thoải Phủ Thoải phủ
4 Chầu Đệ Tứ Khâm Sai Địa phủ
5 Chầu Năm Suối Lân Nhạc phủ
6 Chầu Lục Cung Nương Nhạc phủ
7 Chầu Bảy Kim Giao Nhạc phủ
8 Chầu Tám Bát Nàn Gắn với hình tượng nữ tướng lịch sử
9 Chầu Chín Cửu Tỉnh Thường được xếp trong hàng Chầu Bà
10 Chầu Mười Đồng Mỏ Gắn với vùng Đồng Mỏ, Chi Lăng
11 Chầu Bé Bắc Lệ Nhạc phủ
12 Chầu Bà Bản Đền Gắn với từng đền phủ, địa phương

Đây là danh sách phổ biến, được giới thiệu trong tư liệu về tín ngưỡng thờ Mẫu tại Phủ Dầy. Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng số lượng và danh hiệu các vị Chầu Bà chưa hoàn toàn thống nhất. Một số bản văn và cộng đồng thực hành có cách sắp xếp khác, đặc biệt ở các vị trí thứ bảy, thứ tám và thứ mười hai.

Có thể chia hệ thống này thành hai nhóm để dễ tìm hiểu: nhóm bốn vị Chầu đứng đầu, gắn với bốn miền phủ và nhóm các vị Chầu có thần tích, địa bàn thờ phụng cụ thể.

4. Tìm hiểu nguồn gốc, quyền năng và huyền tích của từng vị Chầu Bà

4.1. Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên – vị đứng đầu hàng Chầu Bà

Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên là vị đứng đầu trong hàng Tứ phủ Chầu Bà, có vị trí cao quý và quyền uy đặc biệt trong thế giới thần linh.

Theo quan niệm phổ biến, Chầu Đệ Nhất là vị Chầu hầu cận bên Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, được giao quyền cai quản các công việc thuộc Thiên phủ và giám sát những hoạt động trong hệ thống thần điện.

Trong các bản văn chầu, Chầu Đệ Nhất còn được gọi là Chầu Quế Hoa, Quế Hoa Công Chúa. Có những truyền thuyết kể rằng Chầu vốn là tiên nữ trên Thiên đình, được Ngọc Hoàng sai xuống trần gian giúp dân, hộ quốc. Một dị bản khác gắn Chầu với nhân vật Quỳnh Hoa, con gái một vị quan tên Trần Vĩ, sống dưới thời vua Lê Thánh Tông.

Theo câu chuyện này, Quỳnh Hoa là người phụ nữ tài đức, sau khi lập gia đình đã cùng chồng tham gia việc nước. Khi chồng mất, bà trở về quê nhà, truyền dạy nghề trồng dâu, nuôi tằm, giúp người dân ổn định cuộc sống. Sau khi mất, bà được nhân dân tôn thờ và được triều đình phong tặng danh hiệu Quỳnh Hoa Công Chúa.

Đây là một trong những dị bản về Chầu Đệ Nhất, chưa có đủ căn cứ để xác nhận Quỳnh Hoa và Chầu Đệ Nhất là một nhân vật lịch sử duy nhất.

Trong thực hành tín ngưỡng, Chầu Đệ Nhất thường mặc áo đỏ, tượng trưng cho Thiên phủ. Giá Chầu ít khi được thỉnh về ngự đồng trong những buổi hầu thông thường, mà thường xuất hiện trong những nghi lễ quan trọng như khai đàn, mở phủ hoặc trình lễ Sơn Trang.

Điểm đặc biệt của Chầu Đệ Nhất là quyền năng giữ sổ sách, chứng giám và cai quản các công việc thuộc hàng Chầu. Trong tâm thức dân gian, Chầu là biểu tượng của sự uy nghi, công minh và quyền lực đứng đầu hàng Thánh Chầu.

4.2. Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn – vị Chầu Bà của núi rừng đại ngàn

Nếu Chầu Đệ Nhất gắn với Thiên phủ thì Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn lại là vị thần linh có mối liên hệ mật thiết với thế giới núi rừng.

Chầu Đệ Nhị được xem là vị Chầu hầu cận Mẫu Thượng Ngàn, cai quản miền Nhạc phủ, đặc biệt là các vùng rừng núi, bản mường, khe suối và những không gian thuộc Sơn Trang.

Đây là một trong những vị Chầu Bà có nhiều truyền thuyết và thần tích đáng chú ý.

Một truyền thuyết gắn Chầu Đệ Nhị với Đông Quang Công Chúa, có tên húy là Lê Thị Kiểm, người phụ nữ thuộc vùng Đông Cuông, gắn với dòng họ Hà và cộng đồng người Tày. Theo thần tích địa phương được giới thiệu tại Phủ Dầy, bà là vợ của Hà Văn Thiên. Sau khi chồng mất, bà ở lại vùng Đông Cuông, cùng con trai giúp dân lập ấp, dạy nghề, chữa bệnh và chăm lo đời sống cộng đồng. Sau khi mất, bà được nhân dân tôn thờ vì thường hiển linh cứu giúp người dân và những người đi lại trên sông Thao.

Một cách lý giải khác lại đồng nhất Chầu Đệ Nhị với La Bình Công Chúa, con gái Sơn Tinh, vị thần cai quản núi rừng và các cửa ngàn. Trong một số truyền thuyết, bà còn được xem là tiên nữ giáng trần để trông coi toàn bộ miền thượng ngàn.

Đáng chú ý, trong Kiến văn tiểu lục, Lê Quý Đôn có ghi chép về sự linh ứng của Đông Quang Công Chúa tại vùng Đông Quang, thuộc địa bàn Yên Bái ngày nay. Đây là một tư liệu đáng quan tâm khi nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của tục thờ Chầu Đệ Nhị.

Đền Đông Cuông là một trong những trung tâm thờ phụng quan trọng gắn với Mẫu Thượng Ngàn và Chầu Đệ Nhị.

Khi ngự đồng, Chầu Đệ Nhị thường mặc áo xanh, cầm quạt hoặc bó mồi, thực hiện những động tác múa mang sắc thái miền sơn cước. Trong các nghi lễ mở phủ, Chầu còn gắn với nghi thức trình trầu, chứng lễ và ban lộc Sơn Trang.

Hình tượng Chầu Đệ Nhị thể hiện sự tôn kính đối với núi rừng, đồng thời phản ánh những giá trị về lòng nhân ái, sự cứu giúp con người và mối quan hệ gắn bó giữa cộng đồng với thiên nhiên.

4.3. Chầu Đệ Tam Thoải Phủ – vị Chầu Bà của sông nước

Chầu Đệ Tam Thoải Phủ là vị Chầu đứng thứ ba, gắn với miền sông nước và thủy giới.

Theo một số truyền thuyết, Chầu là hóa thân hoặc người hầu cận Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, mang danh hiệu Thủy Điện Công Chúa, có quyền năng cai quản các dòng sông, biển cả, ao hồ và những nguồn nước.

Trong các bản văn chầu, Chầu Đệ Tam thường được miêu tả là vị nữ thần có vẻ đẹp thanh cao, quyền năng của thủy giới và khả năng điều hòa sông nước.

Một số dị bản cho rằng Chầu là con gái của Vua Cha Bát Hải Động Đình, có nguồn gốc từ thủy cung. Những truyền thuyết khác lại gắn Chầu với các vị Long Nữ, thủy thần được thờ tại những cửa sông, cửa biển.

Trong thực hành hầu đồng, Chầu Đệ Tam thường mặc áo trắng, màu sắc tượng trưng cho Thoải phủ.

Khác với Chầu Đệ Nhị thường mang phong thái miền sơn cước, Chầu Đệ Tam thường được thể hiện với những động tác mềm mại, uyển chuyển, gợi hình ảnh của dòng nước và thế giới thủy cung.

Một điều đáng chú ý là trong một số cộng đồng thực hành, Chúa Thác Bờ cũng được thỉnh sau giá Chầu Đệ Tam hoặc được đặt trong mối liên hệ với hàng Chầu Bà miền Thoải. Tuy nhiên, Chúa Thác Bờ có thần tích và vị trí thờ phụng riêng, không nên mặc nhiên đồng nhất với Chầu Đệ Tam.

4.4. Chầu Đệ Tứ Khâm Sai – vị Chầu phụng mệnh cai quản Địa phủ

Chầu Đệ Tứ Khâm Sai là vị đứng thứ tư trong hàng Chầu Bà, thường được xếp vào Địa phủ, cai quản miền đất đai.

Danh hiệu Khâm Sai thể hiện chức trách phụng mệnh, thay mặt cấp trên thực hiện những công việc được giao. Trong hệ thống thần điện, Chầu Đệ Tứ được xem là vị Chầu có quyền điều hành, kiểm soát và thực thi các công việc thuộc miền Địa phủ.

Theo một số truyền thuyết, Chầu có danh hiệu Chiêu Dung Công Chúa, là người phụng sự bên các vị Thánh Mẫu và được giao cai quản các công việc thuộc Địa phủ.

Một số thần tích địa phương lại gắn Chầu với nhân vật nữ có công giúp dân, giúp nước, được nhân dân tôn thờ sau khi hóa.

Cần lưu ý rằng các bản thần tích về Chầu Đệ Tứ chưa thống nhất về thân thế và nguồn gốc. Do vậy, danh hiệu Chiêu Dung Công Chúa và những câu chuyện về thân thế của Chầu cần được trình bày như những quan niệm, dị bản trong thực hành tín ngưỡng, không nên xem là tiểu sử lịch sử đã được xác minh.

Chầu Đệ Tứ thường mặc áo vàng khi ngự đồng, màu sắc gắn với Địa phủ. Hình tượng Chầu thể hiện sự nghiêm minh, tinh thần trách nhiệm và quyền năng thực thi những công việc được giao.

Điều đáng chú ý là trong hệ thống Tứ phủ, bốn vị Chầu đứng đầu thường được liên hệ với bốn vị Thánh Mẫu. Đây là cách giải thích giúp người thực hành hình dung mối quan hệ giữa các miền vũ trụ và những vị thần linh phụng sự các Thánh Mẫu.

4.5. Chầu Năm Suối Lân – vị Chầu Bà nơi cửa rừng xứ Lạng

Chầu Năm Suối Lân là một trong những vị Chầu Bà nổi tiếng, đặc biệt được nhân dân vùng xứ Lạng tôn kính. Tên gọi của Chầu gắn với Suối Lân, một địa danh thuộc vùng Hữu Lũng, Lạng Sơn.

Theo truyền thuyết dân gian, Chầu là vị nữ thần cai quản khu vực cửa rừng, núi non, khe suối và các vùng đất thuộc miền thượng ngàn. Chầu có quyền năng bảo vệ bản mường, phù hộ người đi rừng, người làm ăn và những người sinh sống tại vùng sơn cước.

Trong một số bản văn chầu, Chầu Năm được gọi là Suối Lân Công Chúa, gắn với hình ảnh một vị nữ thần có vẻ đẹp của núi rừng, tính cách mạnh mẽ và quyền năng trấn giữ cửa ngàn.

Một số truyền thuyết còn kể rằng Chầu là người phụ nữ có công giúp dân khai phá đất đai, bảo vệ bản làng, sau khi mất được nhân dân lập đền thờ phụng.

Tuy nhiên, thần tích về thân thế cụ thể của Chầu Năm chưa có sự thống nhất. Điều có thể nhận thấy rõ hơn là mối liên hệ giữa Chầu với không gian tín ngưỡng miền sơn cước và địa danh Suối Lân.

Đền Chầu Năm Suối Lân là địa điểm thờ phụng tiêu biểu của vị Chầu này.

Trong nghi lễ hầu đồng, Chầu Năm thường mặc trang phục màu xanh, mang phong thái của một vị nữ thần miền thượng ngàn. Giá Chầu Năm được nhiều thanh đồng thực hành, thể hiện sự gần gũi giữa vị Chầu với đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng núi.

4.6. Chầu Lục Cung Nương – vị nữ thần gắn với miền sơn cước

Chầu Lục Cung Nương, còn gọi là Chầu Lục, là vị Chầu đứng thứ sáu trong hệ thống phổ biến của Tứ phủ Chầu Bà. Chầu được xếp vào Nhạc phủ, có mối liên hệ với miền rừng núi và các cộng đồng cư dân vùng biên viễn phía Bắc.

Trong các truyền thuyết dân gian, Chầu Lục thường được gọi là Lục Cung Công Chúa. Có những cách lý giải cho rằng Chầu là một vị công chúa miền sơn cước, có công giúp dân, bảo vệ bản làng và được Mẫu giao quyền cai quản một vùng núi rừng.

Một số bản văn còn miêu tả Chầu là vị nữ thần có tài chữa bệnh, ban phát tài lộc và giúp đỡ những người gặp khó khăn trong cuộc sống. Tuy nhiên, thân thế lịch sử của Chầu Lục hiện chưa được xác định rõ. Những câu chuyện về Chầu chủ yếu được lưu truyền trong văn chầu, truyền thuyết và thực hành tín ngưỡng tại các đền phủ.

Trong hệ thống thờ phụng, Chầu Lục có mối liên hệ với vùng Lạng Sơn và những không gian thờ Mẫu miền thượng ngàn. Khi ngự đồng, Chầu Lục thường mặc áo xanh, mang phong thái của vị nữ thần miền núi. Giá Chầu thể hiện sự mềm mại nhưng cũng không kém phần uy nghi, gắn với quyền năng cai quản và bảo hộ của các vị Thánh Chầu.

4.7. Chầu Bảy Kim Giao – vị Chầu của miền núi rừng

Chầu Bảy Kim Giao là vị Chầu đứng thứ bảy trong danh sách phổ biến. Chầu còn được nhắc đến với những danh hiệu như Kim Giao Công Chúa hoặc Tân La Công Chúa trong một số hệ thống văn chầu và truyền tụng.

Đây là một trong những vị Chầu có thần tích không đồng nhất giữa các địa phương.

Theo một số cách kể, Chầu là vị nữ thần miền thượng ngàn, gắn với núi rừng và những vùng đất thuộc khu vực phía Bắc. Một số bản văn lại nhấn mạnh hình tượng Chầu là người phụ nữ có công giúp dân, giữ gìn bản mường và được nhân dân tôn thờ sau khi hóa.

Điểm đáng chú ý là tên gọi Kim Giao thường được gắn với không gian miền núi, rừng cây và những địa danh có liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu vùng biên viễn.

Trong một số hệ thống, Chầu Bảy được gọi là Chầu Bảy Tân La, trong khi những nơi khác sử dụng danh hiệu Chầu Bảy Kim Giao. Đây là một ví dụ cho thấy hệ thống Chầu Bà không phải lúc nào cũng có sự thống nhất tuyệt đối về tên gọi và thần tích. Trong thực hành hầu đồng, Chầu Bảy thường được thể hiện với trang phục màu xanh, mang phong thái của vị Chầu miền thượng ngàn.

4.8. Chầu Tám Bát Nàn – nữ tướng anh hùng trong truyền thuyết Hai Bà Trưng

Trong hàng Chầu Bà, Chầu Tám Bát Nàn là một trường hợp đặc biệt bởi hình tượng của Chầu gắn với truyền thống tôn vinh những nữ tướng có công chống ngoại xâm trong lịch sử dân tộc.

Chầu Tám còn được gọi là Bát Nàn Đại Tướng Quân, Đông Nhung Đại Tướng Quân. Trong một số truyền thuyết, Chầu được đồng nhất với nữ tướng Bát Nàn – người có công phò tá Hai Bà Trưng khởi nghĩa chống ách đô hộ phương Bắc vào đầu Công nguyên.

Theo những câu chuyện được lưu truyền, Bát Nàn là một nữ tướng tài giỏi, có tinh thần quả cảm, từng tập hợp nghĩa binh, tham gia chiến đấu và góp phần vào cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng.

Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, bà tiếp tục chiến đấu và được nhân dân ghi nhớ, tôn thờ như một vị nữ thần bảo hộ. Trong tín ngưỡng dân gian, hình tượng Chầu Tám Bát Nàn vì thế mang đậm phẩm chất của một vị nữ tướng: dũng cảm, trung nghĩa, kiên cường và hết lòng vì đất nước.

Tên gọi Bát Nàn được gắn với những truyền thuyết về nữ tướng Đông Nhung, còn danh hiệu Đại Tướng Quân thể hiện sự tôn kính đối với tài năng quân sự và công lao của bà.

Một số di tích ở khu vực Thái Bình cũ, nay thuộc tỉnh Hưng Yên, có tục thờ nữ tướng Bát Nàn. Những địa điểm này là nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ các nhân vật lịch sử và hệ thống điện thần Tứ phủ.

Trong nghi lễ hầu đồng, Chầu Tám thường được thể hiện với trang phục mang phong thái võ tướng. Hình tượng Chầu là biểu tượng của tinh thần yêu nước và ý chí bảo vệ quê hương, đất nước.

Cũng cần phân biệt rằng việc đồng nhất nhân vật Chầu Tám trong điện thần Tứ phủ với nữ tướng Bát Nàn là cách nhìn nhận phổ biến trong một số truyền thống thờ phụng; muốn xác định chính xác thân thế lịch sử của nữ tướng cần đối chiếu thần tích từng di tích và các nguồn sử liệu liên quan.

4.9. Chầu Chín Cửu Tỉnh – vị Chầu gắn với vùng đất Cửu Tỉnh

Chầu Chín Cửu Tỉnh là vị Chầu đứng thứ chín trong hệ thống phổ biến. Danh hiệu Cửu Tỉnh được nhắc đến trong nhiều bản văn chầu, gắn với hình tượng một vị nữ thần có quyền năng đặc biệt và được nhân dân tôn kính.

Trong một số truyền tụng, Chầu Chín còn được gọi là Quỳnh Hoa Công Chúa hoặc Chầu Chín Cửu Tỉnh, có liên hệ với miền Thiên phủ. Những dị bản khác lại gắn Chầu với vùng Thanh Hóa, đặc biệt là những không gian thờ Mẫu có liên hệ với Đền Sòng và Phố Cát.

Có những cách lý giải cho rằng Chầu là vị nữ thần có khả năng chứng giám, soi xét và ban phát tài lộc cho người dân. Tuy nhiên, những câu chuyện về nguồn gốc, gia thế và thân thế cụ thể của Chầu chưa có sự thống nhất.

Điều cần chú ý là danh hiệu Cửu Tỉnh xuất hiện trong các bản văn chầu và thực hành tín ngưỡng, nhưng không nên chỉ dựa vào tên gọi để khẳng định Chầu là một nhân vật lịch sử gắn với một địa danh cụ thể. Trong nghi lễ hầu đồng, Chầu Chín thường mặc áo đỏ hoặc trang phục theo quy ước của bản hội, thể hiện vị trí và đặc trưng riêng của giá Chầu.

4.10. Chầu Mười Đồng Mỏ – nữ tướng giữ cửa ải Chi Lăng

Chầu Mười Đồng Mỏ là một trong những vị Chầu Bà có mối liên hệ rõ nét với địa danh và truyền thống lịch sử vùng biên ải phía Bắc. Tên gọi của Chầu gắn với Đồng Mỏ, khu vực thuộc Chi Lăng, Lạng Sơn – vùng đất nổi tiếng trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc.

Theo truyền thuyết dân gian, Chầu Mười là vị nữ tướng có tài thao lược, từng giúp dân bảo vệ quê hương, giữ gìn vùng đất biên cương. Chầu được nhân dân tôn thờ sau khi hóa, trở thành vị thần bảo hộ vùng Đồng Mỏ và các khu vực lân cận.

Một số truyền thuyết gọi Chầu là Mỏ Ba Công Chúa hoặc Đồng Mỏ Đại Tướng Quân. Những danh hiệu này thể hiện hình tượng một vị nữ thần có quyền uy, gắn với chiến trận và việc giữ gìn vùng đất. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Chầu Mười được xếp vào hàng Chầu Bà thuộc miền Nhạc phủ, dù hình tượng của Chầu mang nhiều nét của một nữ tướng lịch sử.

Đền thờ Chầu Mười tại khu vực Đồng Mỏ là địa điểm quan trọng gắn với việc thực hành tín ngưỡng và tưởng nhớ vị Chầu.

Khi ngự đồng, Chầu Mười thường mặc áo xanh, mang phong thái của một vị tướng miền sơn cước. Những động tác múa kiếm, múa cờ và nghi thức trong giá hầu thể hiện khí chất mạnh mẽ, uy nghi. Hình tượng Chầu Mười là một minh chứng cho sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ Mẫu và truyền thống tôn vinh những người có công bảo vệ quê hương, đất nước.

4.11. Chầu Bé Bắc Lệ – vị Thánh Chầu của núi rừng xứ Lạng

Chầu Bé Bắc Lệ, còn gọi là Chầu Bé, là vị Chầu đứng thứ mười một trong danh sách phổ biến. Tên gọi của Chầu gắn với Bắc Lệ, một địa danh thuộc Hữu Lũng, Lạng Sơn. Đây là một trong những trung tâm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu nổi tiếng của vùng Đông Bắc. Theo quan niệm dân gian, Chầu Bé là vị nữ thần miền thượng ngàn, có quyền năng cai quản một vùng núi rừng, bảo vệ bản mường và ban phát tài lộc cho người dân.

Một số truyền thuyết cho rằng Chầu là vị công chúa có nguồn gốc từ miền sơn cước, được Mẫu giao cai quản vùng Bắc Lệ và các khu vực lân cận. Có dị bản lại cho rằng Chầu là vị nữ thần bản địa, được nhân dân tôn thờ vì thường hiển linh giúp đỡ những người gặp khó khăn.

Điểm đặc biệt của Chầu Bé là hình tượng một vị Chầu có phong thái gần gũi với đời sống miền núi. Trong các bản văn chầu, Chầu thường được miêu tả gắn với cảnh núi rừng, bản làng, chim muông và những sinh hoạt của cư dân miền sơn cước.

Đền Bắc Lệ là địa điểm nổi tiếng gắn với việc thờ Mẫu và Chầu Bé. Lễ hội đền Bắc Lệ thu hút đông đảo người dân và du khách đến dâng hương, chiêm bái.

Trong nghi lễ hầu đồng, Chầu Bé thường mặc áo xanh, mang phong thái của một vị nữ thần miền thượng ngàn. Giá Chầu Bé được nhiều thanh đồng thực hành, là một trong những giá hầu quen thuộc trong đời sống tín ngưỡng thờ Mẫu hiện nay.

4.12. Chầu Bà Bản Đền – vị thần linh gắn với từng ngôi đền, từng vùng đất

Vị trí thứ mười hai trong danh sách phổ biến thường được gọi là Chầu Bà Bản Đền hoặc Chầu Bà Bản Cảnh. Khác với các vị Chầu có danh hiệu gắn với những miền phủ, địa danh hoặc truyền thuyết tương đối phổ biến, Chầu Bà Bản Đền có ý nghĩa đặc biệt gắn với từng không gian thờ phụng cụ thể.

Theo quan niệm dân gian, mỗi ngôi đền, ngôi phủ đều có những vị thần linh bản địa cai quản, bảo vệ và chứng giám các hoạt động tín ngưỡng. Những vị thần linh ấy được cộng đồng tôn kính và có thể được gọi chung là Chầu Bà Bản Đền.

Chầu Bà Bản Đền có thể là vị nữ thần được thờ phụng từ lâu đời tại địa phương, một nhân vật có công với cộng đồng hoặc một vị thần được nhân dân tin rằng có trách nhiệm bảo vệ ngôi đền. Vì thế, không có một thần tích duy nhất áp dụng cho tất cả các Chầu Bà Bản Đền. Tùy theo từng địa phương, danh hiệu, thân thế và quyền năng của vị Chầu có thể khác nhau.

Đây cũng là điểm thể hiện rõ tính địa phương của tín ngưỡng thờ Mẫu. Bên cạnh một hệ thống thần linh có tính phổ quát, mỗi cộng đồng vẫn có thể đưa những vị thần bản địa vào điện thần, tạo nên sự phong phú và đa dạng của đời sống tín ngưỡng.

Một trong những phương diện thể hiện rõ nhất vị trí của các Chầu Bà chính là nghi lễ hầu đồng.

Trong một vấn hầu, các giá Chầu Bà thường được thực hành sau hàng Quan lớn và trước hàng Ông Hoàng theo trình tự phổ biến. Mỗi giá hầu có những đặc điểm riêng về trang phục, âm nhạc, lời văn và động tác diễn xướng.

Có thể nhận thấy một số nét đặc trưng đối với các Chầu Bà là:

  • Chầu Đệ Nhất: thường mặc áo đỏ, thể hiện sự uy nghi của vị đứng đầu hàng Chầu.
  • Chầu Đệ Nhị: thường mặc áo xanh, cầm mồi hoặc quạt, gắn với nghi thức trình trầu và Sơn Trang.
  • Chầu Đệ Tam: thường mặc áo trắng, thể hiện đặc trưng của Thoải phủ.
  • Chầu Đệ Tứ: thường mặc áo vàng, thể hiện vị trí của Địa phủ.
  • Chầu Năm, Chầu Lục, Chầu Bảy: thường mang sắc thái miền thượng ngàn, trang phục và động tác gắn với núi rừng.
  • Chầu Tám, Chầu Mười: thường thể hiện hình tượng nữ tướng, với những động tác múa mang tính võ thuật.
  • Chầu Bé: thường mang phong thái nữ thần miền sơn cước.

Điều đáng chú ý là âm nhạc hát văn không chỉ có tác dụng dẫn dắt nghi lễ mà còn góp phần tái hiện thần tích và tính cách của từng vị Chầu. Qua lời văn, người nghe có thể hình dung cảnh núi rừng, dòng sông, cửa biển, những cuộc hành quân hay câu chuyện về những người phụ nữ có công với cộng đồng. Mỗi giá hầu vì vậy vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng, vừa là một hình thức diễn xướng dân gian kết hợp âm nhạc, múa, trang phục và nghệ thuật kể chuyện. Đây chính là một trong những giá trị nổi bật của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

7. Ý nghĩa văn hóa của hệ thống Tứ phủ Chầu Bà

Nếu nhìn từ góc độ văn hóa và lịch sử, hệ thống Chầu Bà chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa đáng chú ý. Thứ nhất, sự tôn vinh vai trò của người phụ nữ trong đời sống cộng đồng.

Nhiều vị Chầu Bà được lưu truyền là những người phụ nữ có công với quê hương, đất nước, có người là công chúa, có người là nữ tướng, có người lại là những người phụ nữ bình dị nhưng giàu lòng nhân ái, hết lòng giúp đỡ nhân dân. Họ được cộng đồng ghi nhớ, tôn kính và trao cho những phẩm vị cao quý trong thế giới thần linh. Điều đó thể hiện truyền thống tôn vinh người phụ nữ của văn hóa Việt Nam.

Thứ hai, sự ghi nhớ những người có công với đất nước và quê hương. Hình tượng Chầu Tám Bát Nàn, Chầu Mười Đồng Mỏ hay những vị Chầu gắn với các vùng đất biên viễn cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu có khả năng tiếp nhận và lưu giữ ký ức lịch sử của cộng đồng. Những người có công bảo vệ quê hương, giúp dân lập nghiệp, chữa bệnh, khai phá đất đai được nhân dân tôn thờ và trở thành những vị thần bảo hộ.

Thứ ba, sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên. Các vị Chầu Bà không chỉ đại diện cho những nhân vật nữ được tôn vinh mà còn gắn với núi rừng, sông nước, cửa biển và những vùng đất cụ thể. Qua việc thờ phụng các vị Chầu, chúng ta có thể nhận thấy tâm thức của cư dân nông nghiệp Việt Nam: thiên nhiên vừa là nguồn sống, vừa là sức mạnh cần được tôn trọng và gìn giữ.

Thứ tư, sự phong phú của văn hóa địa phương. Mỗi vị Chầu Bà thường gắn với một địa danh, một ngôi đền hoặc một cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Vì vậy, việc tìm hiểu các vị Chầu cũng chính là hành trình khám phá lịch sử, văn hóa và những câu chuyện dân gian của nhiều vùng miền.

Lời kết: Từ thế giới các Chầu Bà đến hàng Ông Hoàng

Tìm hiểu về Tứ phủ Chầu Bà, chúng ta không chỉ khám phá một hệ thống thần linh có thứ bậc, chức trách rõ ràng mà còn được tiếp cận với kho tàng truyền thuyết, thần tích và những câu chuyện văn hóa đặc sắc của người Việt.

Có những vị Chầu được gắn với quyền năng của trời đất, có những vị gắn với núi rừng đại ngàn, có những vị gắn với sông nước và cũng có những vị được nhân dân ghi nhớ bởi công lao bảo vệ quê hương, đất nước.

Điểm chung của các vị Chầu Bà là hình tượng người phụ nữ được tôn vinh, trao cho quyền năng bảo hộ và vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của cộng đồng.

Nhưng sau hàng Chầu Bà, hệ thống thần linh Tứ phủ còn có một hàng thần linh rất đặc biệt, thường được gọi là các Ông Hoàng.

Đó là những vị thần linh mang hình tượng các hoàng tử, văn thần, võ tướng, có người gắn với những câu chuyện lịch sử, có người gắn với những huyền tích kỳ bí và những vùng đất nổi tiếng.

Vậy hệ thống các ông Hoàng trong tín ngưỡng thờ Mẫu gồm những vị nào? Ông Hoàng Cả, Ông Hoàng Đôi, Ông Hoàng Bơ, Ông Hoàng Bảy và Ông Hoàng Mười có nguồn gốc, quyền năng và những câu chuyện đặc biệt gì? Xin mời các bạn tiếp tục theo dõi trong bài tiếp theo của series dự án truyền thông di sản văn hóa NGƯỜI KỂ CHUYỆN ĐẠO MẪU.

——-

Xem bài viết này trên tiktok – hoặc Youtube
©
NB XUÂN THỜI 


Copyright© Bài viết này có thể có bản quyền tác giả, xin vui lòng đọc Tuyên bố về bản quyền cho các nội dung của NB Xuân Thời. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.

Logo Đào Xuân Thời
DỰ ÁN TRUYỀN THÔNG
TẤT CẢ CÁC DỰ ÁN NGƯỜI KỂ CHUYỆN HÀ NAM NINH NGƯỜI KỂ CHUYỆN ĐẠO MẪU - TÍN NGƯỠNG THỜ MẪU KỂ CHUYỆN Ở PHỦ DẦY NHÂN VẬT & CÂU CHUYỆN NGƯỜI KỂ CHUYỆN KHỦNG HOẢNG TRUYỀN THÔNG
Logo Đào Xuân Thời
THÔNG TIN KIẾN THỨC
HỎI & ĐÁP KHỦNG HOẢNG TRUYỀN THÔNG XÂY DỰNG THƯƠNG HIỆU SỰ KIỆN & REVIEW GÓC NGHỀ BÁO KHỦNG HOẢNG TRUYỀN THÔNG
Logo Đào Xuân Thời
THƯ VIỆN
SOCIAL MEDIA - HỆ SINH THÁI TRUYỀN THÔNG [Ảnh] CLB NIỀM TIN SỐ - KOL - SOCIAL NETWORK [Ảnh] BÁO CHÍ - ĐỒNG NGHIỆP - KỶ NIỆM [Ảnh] CBT VIỆT NAM - KỶ NIỆM
Logo Đào Xuân Thời
THÔNG TIN LIÊN HỆ
LIÊN HỆ HỆ SINH THÁI MXH - Social BÁO GIÁ DỊCH VỤ KẾT NỐI ZALO FACEBOOK cá nhân
DỰ ÁN KIẾN THỨC SỰ KIỆN THƯ VIỆN LIÊN HỆ