Kính thưa quý vị và các bạn, nếu đã bước chân về với Phủ Dầy, nếu đã thành tâm về chiêm bái cửa Mẫu, nếu đã về Phủ Tiên Hương, nếu đã qua Lăng Mẫu thì nhất định du khách phải ghé thăm Phủ Vân Cát, mảnh đất nghìn năm linh thiêng gắn liền với tuổi thơ của Mẫu Liễu Hạnh trong lần giáng sinh thứ 2. Nếu chưa qua Phủ Vân Cát thì chưa thể nói là tôi đã ghé Phủ Dầy. Và trong tập 4 ngày hôm nay, Người kể chuyện Hà Nam Ninh xin mời các bạn cùng tôi chúng ta về thăm lễ tại Phủ Vân Cát – một trong 3 di tích chính thuộc các hạng mục của Quần thể di tích lịch sử văn hóa Phủ Dầy tại xã Kim Thái, huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định xưa, nay thuộc xã Vụ Bản tỉnh Ninh Bình.
Vân Cát chiều xuân khói tỏa mờ, Lững lờ mây trắng bóng thời xưa. Cổng rồng uy nghi lồng bóng nguyệt, Hồ nước trong xanh nét đền thờ. Chuông chiều u tịch vang lăng tẩm, Cửa Mẫu anh linh rạng đất trời. Khách thập phương về vái lạy Mẫu, Lòng son thanh tịnh hướng về nơi. (khuyết danh)
Nằm ở phía bắc thôn Vân Cát thuộc xã Kim Thái xưa, cách Phủ Tiên Hương chừng 2 km về phía tây nam, Phủ Vân Cát được xây dựng trên một khu đất rộng khoảng 1 hecta, quay về hướng Tây nhìn sang dãy núi Ngăm. Phủ Vân Cát là một trong những di tích quan trọng nằm trong quần thể di tích và niềm tin thờ Mẫu trong tín ngưỡng dân gian. Từ Phủ Chính Tiên Hương đi thẳng tới trụ sở của Ủy ban nhân dân xã Kim Thái cũ, nếu rẽ bên phải là đi tới Lăng Mẫu, còn đi về bên trái là đi tới Phủ Vân Cát.
Từ ngoài đi vào, phía trước phủ Vân Cát là hồ bán nguyệt xây bằng đá xanh, đây là đặc trưng của các phủ tại quần thể Phủ Dầy. Giữa hồ bán nguyệt có một phương du nằm ở ngay chính giữa và có hai cầu đá dẫn lối lên xuống. Phương du gồm có ba gian làm bằng gỗ lim, mái có góc uốn cong, xung quanh lan can thấp ghép bằng những tường hoa đá.
Trên tường trang trí bằng những mảng phù điêu chạm khắc một số loài hoa và những con vật như lân, voi, hổ… Phương du Phủ Vân Cát có bốn mặt thoáng, và đây chính là nơi khách thập phương thường đứng xem kéo chữ, tổ chức hát văn vào dịp lễ hội tháng 3 âm lịch hàng năm.
Từ cổng bước vào Phủ Vân Cát, đầu tiên bạn sẽ được chiêm ngưỡng là Ngũ Vân Lâu, gác chuông với 5 cổng lớn xây dựng từ thời vua Tự Đức. Bên trong phủ Vân Cát cũng có 4 cung thờ. Cung Đệ nhất và cung Đệ nhị đều được xây dựng ba gian, được tôn tạo và mở rộng từ đời Tự Đức năm Kỷ Mão (1879). Cả hai cung này đều từng bị giặc Pháp phá hủy ném bom, đến năm 1959 dân làng đã góp công góp của để xây dựng lại cung Đệ nhất, còn cung Đệ nhị thì được tôn tạo lại vào năm 1992.
Cung đệ nhất là chính cung khép kín thờ Tam tòa Thánh Mẫu, tượng bằng đồng gồm có Mẫu Đệ nhất Thượng Thiên ngồi giữa, Mẫu Thượng Ngàn ngồi bên trái và Mẫu Đệ tam thoải phủ ngồi bên phải.
Cung đệ nhị ở Phủ Vân Cát thờ Tứ vị chầu Bà và Tam tòa Quan lớn, đặc biệt có hai khám thờ hai bên, thờ Ông Hoàng Mười bên phải và thờ Ông Hoàng Bảy bên trái. Tiếp tục với Cung đệ tam, tại đây có thờ Công đồng tứ phủ, cung này cũng có ban thờ Bà chúa bản đền. Cung đệ tứ hay còn gọi là tòa Bái Đường là nơi thờ Quan Giám sát.
Trong Phủ Vân Cát cũng có cung cấm thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, nơi đây theo truyền thống chỉ những ngày lễ trọng đại hoặc khai hội mở đền mới mở cung này và rất ít khi được phép ra vào.
Kể về quá trình xây dựng tôn tạo của Phủ Vân Cát trong lịch sử, thì Văn bia được đặt ở Ngũ Vân Lâu trước phủ Vân Cát do Tổng tài quốc sư quán đời Nguyễn là Cao Xuân Dục soạn năm Thành Thái Tân Sửu (1901) có chép rằng:
“ …Khoảng đời Cảnh Thịnh (1794 – 1800) hội nguyên Trần Gia Du, thiếu tả giám Trần Công Bản đã mở rộng ra. Đến năm Kỷ Mão (1879) đời Tự Đức, quan huyện Lê Kỳ đã sửa lợp lại. Năm Thành Thái thứ 10 (1898) đền phủ bị hư hại nhiều vì mưa gió nên các quan huyện… cùng các bậc thân hào đứng ra sửa. Đến năm Thành Thái thứ 12 (1900) thì hoàn thành.”
Lễ hội Phủ Dầy từ lâu đã trở thành một nét son đặc sắc trong đời sống văn hóa tâm linh của người Việt. Mỗi độ tháng ba âm lịch, quần thể di tích cổ kính lại chìm trong sắc màu lễ hội với cờ ngũ hành rực rỡ, tiếng trống hội vang vọng và làn khói hương bảng lảng khắp không gian. Nằm trong quần thể di tích ấy, Phủ Dầy Vân Cát luôn được nhân dân và du khách thập phương đến bái yết với tấm lòng thành kính để tưởng nhớ Đức Thánh Mẫu – biểu tượng của tín ngưỡng thờ Mẫu đã ăn sâu vào tâm thức dân gian Việt Nam qua bao đời.
Những giá hầu đồng uyển chuyển trong tiếng đàn nguyệt, tiếng phách và điệu hát chầu văn ngân nga đã tạo nên một không gian nghệ thuật dân gian đầy mê hoặc, kết tinh giữa tín ngưỡng, âm nhạc và bản sắc dân tộc. Lễ hội không chỉ là dịp để người dân hướng về cội nguồn tâm linh mà còn là nơi lưu giữ vẻ đẹp văn hóa truyền thống của đồng bằng Bắc Bộ, góp phần làm nên hồn cốt riêng cho quê hương.
Nếu có dịp về với quê tôi, nếu một lần hành hương về với đất thánh của Mẫu, cho dù bạn có bận đến đâu thì nhất định có 3 nơi bạn không thể không ghé qua, đó là Lăng Mẫu, là Phủ Tiên Hương và đặc biệt là Phủ Vân Cát. Xin mời bạn ghé thăm, vãn cảnh và thành tâm lễ Mẫu để cùng cầu chúc may mắn phước lành cho gia đạo an khang, cho bản thân tài lộc và cho quốc thái dân an, bạn nhé!
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
