Thế nhưng, có lẽ đúng nhất, đủ nhất và nhiều nhất thì vẫn là tên gọi Chợ Viềng Phủ. Thế nhưng có lẽ không nhiều các bạn trẻ ngày nay hiểu hết được tại sao lại gọi là chợ Viềng Phủ; sự gắn bó như nào giữa nét đẹp văn hóa, lịch sử, lễ hội và tín ngưỡng tâm linh trong câu chuyện này.
Gọi là chợ Viềng Vụ Bản là vì được đặt trên địa bàn huyện Vụ Bản (cũ); gọi là chợ Viềng Trung Thành là vì trong khuôn khổ quy mô của chợ Viềng, thì hoạt động của phiên chợ này kéo dài bao gồm 2 xã là xã Kim Thái và xã Trung Thành. Trong đó, hoạt động giao thương mua bán được diễn ra tập trung hơn tại các khu vực thuộc xã Trung Thành, còn hoạt động văn hóa tâm linh, mang âm hưởng lễ hội lại được khắc họa rõ nét hơn ở khu vực xã Kim Thái.
Thế nhưng, nếu cần có 1 khái niệm đúng và rõ nghĩa nhất thì có lẽ phải gọi là Chợ Viềng Phủ. Vì những nguyên nhân sau đây:
Thứ nhất,huyện Vụ Bản được đặt tên từ năm Tự Đức thứ 14 (1861). Trước đó, vào thời Hùng Vương, huyện Vụ Bản có tên là Bình Chương thuộc bộ Lục Hải, thời Hán thuộc quận Giao Chỉ. Trước thời Lý – Trần, đất này nằm trong huyện Hiển Khánh. Thời Lý, huyện Thiên Bản nằm trong phủ Ứng Phong; đời Trần huyện Thiên Bản thuộc phủ Kiến Hưng. Năm Vĩnh Lạc thứ năm nhà Minh (1407), đổi làm huyện Yên Bản thuộc phủ Kiến Bình. Năm Vĩnh Lạc thứ mười ba nhà Minh (1415), đổi huyện Độc Lập thành Bình Lập cho sáp nhập vào huyện Yên Bản. Đến đời Lê Thánh Tông lại đổi thành huyện Thiên Bản. Cũng dưới thời Lê Hồng Đức, huyện Thiên Bản thuộc phủ Nghĩa Hưng. Đến thời Nguyễn, Tự Đức năm thứ 14 (1861) đổi tên thành huyện Vụ Bản.
Trong khi đó, nhiều tài liệu đã cho rằng Chợ Viềng ra đời vào khoảng năm sau 1802 khi nhà Nguyễn đã thay thế triều Tây Sơn. Như vậy nghĩa là, chợ Viềng có trước cái tên Vụ Bản của huyện Vụ Bản sau này.
Thứ 2, địa danh xã Trung Thành, thì mãi đến giai đoạn sau Cách mạng tháng 8 mới được đặt tên xã Trung Thành thuộc huyện Vụ Bản (thậm chí có tài liệu ghi chép rằng năm 1948 xã Trung Thành từng được đổi tên thành xã Vụ Trung.
Thứ 3, là Phù Giầy, nhiều tài liệu cho rằng, nếu tính mốc hình thành tín ngưỡng và cơ sở thờ tự ban đầu: khoảng thế kỷ XVI (khoảng những năm 1500s). Nếu tính quần thể kiến trúc Phủ Giầy phát triển rõ nét như hiện nay: chủ yếu từ thế kỷ XVII – XVIII.
Như thế, có thể hiểu rằng gốc gác của tên gọi thì Phủ Dầy và Chợ Viềng ra đời trong cùng một giai đoạn lịch sử (khoảng thế kỷ XVI – XVII). Tuy nhiên, Phủ Dầy xuất hiện trước với tư cách trung tâm tín ngưỡng, còn Chợ Viềng hình thành sau như một không gian sinh hoạt lễ hội gắn với hoạt động hành hương và tín ngưỡng thờ Mẫu.
Chợ Viềng gắn liền không thể thay thế với Phủ Dầy
Trong đời sống văn hóa tín ngưỡng vùng đồng bằng Bắc Bộ, hiếm có không gian nào mà yếu tố tâm linh và sinh hoạt cộng đồng lại hòa quyện chặt chẽ như tại quần thể Phủ Dầy (Vụ Bản, Nam Định). Trong tổng thể đó, Chợ Viềng Phủ không chỉ là một phiên chợ đầu xuân đơn thuần, mà là một phần cấu thành quan trọng, hình thành cùng quá trình phát triển của trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh. Xét từ góc độ lịch sử, truyền thuyết và đời sống văn hóa dân gian, có thể thấy Chợ Viềng Phủ gắn bó hữu cơ, gần như không thể tách rời khỏi không gian Phủ Dầy.
Trong tiến trình phát triển của các trung tâm tín ngưỡng lớn, sự hình thành các phiên chợ lễ hội là hiện tượng phổ biến trong văn hóa Việt Nam. Chợ Viềng Phủ cũng ra đời trong bối cảnh đó. Vì vậy Chợ Viềng là sản phẩm tất yếu của không gian lễ hội Phủ Dầy.
Theo nhiều nguồn nghiên cứu và truyền khẩu dân gian, Chợ Viềng xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVI – XVII, tức cùng thời kỳ lễ hội Phủ Dầy phát triển mạnh. Ban đầu, đây là nơi phục vụ nhu cầu trao đổi hàng hóa, vật phẩm lễ nghi của người dân và khách hành hương khi về dự hội Mẫu vào dịp đầu xuân.
Tuy nhiên, theo thời gian, Chợ Viềng đã vượt khỏi chức năng thương mại thông thường để trở thành một không gian văn hóa đặc biệt. Người dân đến chợ không chỉ để mua bán mà còn để thực hiện nghi thức tâm linh, gửi gắm niềm tin về một năm mới thuận lợi, may mắn.
Chính yếu tố “mua may bán rủi” đã làm nên bản sắc riêng của Chợ Viềng. Trong quan niệm dân gian, việc mua một món đồ trong phiên chợ này mang ý nghĩa cầu tài lộc, còn hành động bán đi tượng trưng cho việc bỏ lại điều không may của năm cũ.
Phủ Dầy – trung tâm tín ngưỡng hình thành từ nền tảng lịch sử và truyền thuyết
Phủ Dầy gắn liền với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh – một trong “Tứ bất tử” trong tâm thức dân gian Việt Nam. Theo truyền thuyết, Mẫu Liễu Hạnh là con gái Ngọc Hoàng bị đày xuống trần gian, nhiều lần giáng sinh, hiển linh, giúp dân và thể hiện quyền năng linh thiêng. Một trong những địa bàn gắn với sự tích của Mẫu chính là vùng Vụ Bản, Nam Định ngày nay.
Các thư tịch và nghiên cứu văn hóa dân gian cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu Liễu Hạnh bắt đầu phát triển mạnh từ khoảng thế kỷ XVI, dưới thời Hậu Lê. Ban đầu, việc thờ phụng xuất phát từ niềm tin dân gian địa phương, sau đó được lan rộng và dần được triều đình thừa nhận. Đến các thế kỷ XVII – XVIII, Phủ Dầy đã phát triển thành quần thể kiến trúc tín ngưỡng lớn với nhiều công trình như Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, lăng Mẫu và hệ thống đền, phủ vệ tinh.
Sự phát triển của Phủ Dầy không chỉ phản ánh nhu cầu tín ngưỡng mà còn tạo nên một trung tâm sinh hoạt văn hóa – xã hội quy mô vùng, thu hút đông đảo người hành hương.
Xét về cấu trúc văn hóa, Phủ Dầy và Chợ Viềng tồn tại trong mối quan hệ cộng sinh chặt chẽ.
Thứ nhất, Phủ Dầy tạo ra nền tảng tín ngưỡng để Chợ Viềng hình thành. Không có hoạt động lễ hội và dòng người hành hương, phiên chợ khó có thể tồn tại và phát triển bền vững. Chính niềm tin vào Thánh Mẫu Liễu Hạnh đã tạo nên dòng chảy người về hội, kéo theo nhu cầu giao thương và sinh hoạt cộng đồng.
Thứ hai, Chợ Viềng góp phần làm phong phú không gian văn hóa Phủ Dầy. Phiên chợ tạo nên phần “đời” trong tổng thể không gian “đạo”, giúp lễ hội không chỉ mang tính nghi lễ mà còn phản ánh đời sống xã hội, phong tục và tâm lý cộng đồng. Điều này khiến Phủ Dầy trở thành một trung tâm văn hóa dân gian đa tầng, nơi yếu tố tín ngưỡng, thương mại và sinh hoạt cộng đồng đan xen.
Thứ ba, hai yếu tố này cùng nhau duy trì và lan tỏa giá trị văn hóa qua nhiều thế hệ. Trong ký ức cộng đồng, việc đi lễ Phủ Dầy thường gắn liền với việc đi Chợ Viềng, tạo thành một chỉnh thể văn hóa khó tách rời.
Vì thế, khi nhắc đến chợ Viềng của huyện Vụ Bản (cũ) người ta gọi là chợ Viềng Phủ là vì thế.
Giá trị biểu tượng và vai trò trong đời sống văn hóa hiện nay
Trong bối cảnh hiện đại, Chợ Viềng Phủ vẫn giữ được sức hút đặc biệt. Phiên chợ diễn ra vào đêm mùng 7 rạng sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch hằng năm vẫn thu hút đông đảo người dân từ nhiều địa phương.
Không gian này phản ánh rõ nét triết lý sống của người Việt: sự dung hòa giữa tín ngưỡng và đời sống thực tiễn. Nếu Phủ Dầy thể hiện niềm tin tâm linh và sự tôn kính thần linh, thì Chợ Viềng lại thể hiện khát vọng về cuộc sống no đủ, bình an và may mắn.
Đặc biệt, trong hệ thống di sản “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh năm 2016, không gian lễ hội Phủ Dầy và các hoạt động sinh hoạt gắn liền, trong đó có Chợ Viềng, được xem là những thành tố quan trọng góp phần bảo tồn và duy trì di sản.
Từ góc nhìn lịch sử, truyền thuyết và văn hóa dân gian, có thể tin rằng Chợ Viềng Phủ chính là cách gọi đúng và phù hợp nhất nên đó là lý do mà người dân quen gọi xưa nay. Chợ Viềng Phủ không chỉ là một phiên chợ truyền thống mà là bộ phận không thể tách rời của quần thể Phủ Dầy. Phủ Dầy tạo nền tảng tín ngưỡng và dòng chảy hành hương, trong khi Chợ Viềng bổ sung yếu tố sinh hoạt cộng đồng và biểu đạt đời sống tinh thần của người dân.
Sự gắn bó giữa hai không gian này không chỉ mang ý nghĩa lịch sử mà còn phản ánh cấu trúc văn hóa đặc trưng của người Việt, nơi tín ngưỡng và đời sống luôn song hành. Chính mối quan hệ đó đã giúp Phủ Dầy và Chợ Viềng Phủ tồn tại bền vững qua nhiều thế kỷ và trở thành một biểu tượng văn hóa độc đáo của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
* Bài viết là góc nhìn, quan điểm và suy nghĩ cá nhân dùng cho mục đích tìm hiểu tham khảo về Chợ Viềng – không đại diện cho sự khẳng định, hay kết luận nghiên cứu nào.
