Người kể chuyện Hà Nam Ninh – Nằm bình yên giữa vùng hạ lưu châu thổ sông Hồng giàu truyền thống, có một ngôi cổ tự từ lâu đã trở thành biểu tượng tâm linh, một “báu vật” kiến trúc trường tồn qua thăng trầm của thời gian. Đó chính là chùa Đại Bi – hay người đời vẫn quen gọi bằng cái tên thân thương: chùa Cổ Bi. Đây là một ngôi chùa trăm gian thuần Việt, xưa kia thuộc thị trấn Nam Giang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định cũ, nay là: xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình. Dẫu địa danh có đổi thay theo dòng chảy thời cuộc, nhưng hồn cốt văn hóa, vẻ đẹp kiến trúc cùng những câu chuyện huyền thoại nơi đây thì chưa bao giờ phai nhạt.
Mắt rồng thức giấc và thế đất linh thiêng
Nếu có dịp bước chân vào khuôn viên chùa Đại Bi, bất cứ ai cũng sẽ bị choáng ngợp bởi không gian khoáng đạt, tĩnh mịch. Theo lời kể của các bậc cao niên và tư liệu Hán Nôm còn lưu giữ tại địa phương, ngôi chùa được tọa lạc trên một dải đất bằng phẳng, rộng lớn mang thế “đầu rồng” – một vị thế đắc địa trong phong thủy, hội tụ linh khí của đất trời.
Ngay trước cửa chùa, hai giếng nước tròn xoe, quanh năm nước trong vắt như gương, được người dân ví von là hai “mắt rồng” linh thiêng. Điểm độc đáo khiến các nhà nghiên cứu kiến trúc phải trầm trồ chính là cổng Tam Quan. Thay vì nằm chính giữa trục thần đạo như những ngôi chùa thông thường, Tam Quan chùa Đại Bi lại được xây dựng chếch về phía đông. Sự “phá cách” đầy chủ ý này không làm mất đi vẻ tôn nghiêm mà ngược lại, tạo nên một lối vào mềm mại, dẫn dắt bước chân du khách qua những bóng cây cổ thụ. Dù đã trải qua bao phen trùng tu, những nét chạm khắc tinh xảo mang đậm phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê (thế kỷ XVII – XVIII) trên cánh cổng, hàng cột vẫn vẹn nguyên, như một chứng tích sống động kể về thời kỳ vàng son của nền kiến trúc gỗ Việt Nam.
Từ cậu bé hào hiệp đến Thiền sư đắc pháp
Điều làm nên linh hồn và sự khác biệt lớn nhất của chùa Đại Bi chính là đối tượng thờ tự. Bên cạnh tòa Tam Bảo bài trí các pho tượng Phật uy nghi như mọi ngôi chùa Việt, phía bên phải là một khám thờ trang trọng dành riêng cho Thánh tổ Từ Đạo Hạnh và Thiền sư Giác Hải. Trong tâm thức dân gian vùng Sơn Nam xưa, Đức Thánh Từ Đạo Hạnh không chỉ là một vị thiền sư đắc đạo mà còn là một vị bách nghệ tổ sư, người nhóm lên ngọn lửa văn hóa cho xứ sở.
Ngược dòng thời gian tìm về các tư liệu Hán Nôm cổ do Ủy ban Nhân dân huyện Nam Trực ghi lại, cuộc đời Ngài là một thiên sử thi đầy màu sắc huyền thoại. Sư họ Từ, húy là Lộ, sinh ra trong một gia đình danh giá có cha là Từ Vinh, giữ chức Tăng Quan Đô Sát tại làng Láng. Ngay từ thuở nhỏ, Từ Lộ đã bộc lộ cốt khí của một bậc tiên phật: hào hiệp, phóng khoáng, chí hướng cao xa và hành tung chẳng ai đoán trước được. Chàng thanh niên Từ Lộ ngày ấy ban đêm thì miệt mài đèn sách bên thánh hiền, ban ngày lại vui thú đá cầu, thổi sáo, đánh bạc cùng những người bạn tri kỷ như nho sĩ Phí Sinh, đạo sĩ Lê Toàn Nghĩa và người kép hát Vi Ất.
Thế nhưng, biến cố ập đến khi cha ông bị Diên Thành Hầu nhờ tay phù thủy Đại Điên dùng phép thuật sát hại. Mang trong mình nỗi đau mất cha, Từ Lộ từng lặn lội sang tận nước Kim Xỉ ở cõi Tây Trúc xa xôi để tầm sư học đạo, mong tìm phép thuật trả thù. Đường đi gian nan trắc trở, ông quay về núi Phật Tích (Bắc Ninh ngày nay) ẩn mình tu luyện. Đêm ngày trì tụng thần chú Đà La Ni tới mười vạn tám ngàn lần, tấm lòng hiếu thảo và ý chí sắt đá của ông đã lay động đất trời, giúp ông hoàn thành đạo pháp. Khi xuống núi, ông dùng gậy thần đánh bại Đại Điên, rửa sạch oán thù cho cha.
Rũ bỏ bụi trần và oán hận, thiền sư Từ Đạo Hạnh tiếp tục đi khắp các chốn tùng lâm, bái kiến các bậc cao tăng như Thiền sư Trí Huyền, Thiền sư Sùng Phạm để mở rộng kiến văn, đắc pháp trở thành vị Thánh tăng huyền thoại. Điểm kết thúc mỹ mãn cho cuộc đời hiển thánh của Ngài chính là việc đầu thai làm con trai Sùng Hiền Hầu, về sau hóa thân thành vị vua anh minh Lý Thần Tông của vương triều nhà Lý.
Không chỉ cuốn hút bởi những câu chuyện nhuốm màu huyền thoại, chùa Đại Bi còn là một bảo tàng nghệ thuật sống động. Với quy mô lên tới 60 gian gỗ lim kiên cố, chùa được thiết kế theo lối “Nội công ngoại quốc” bề thế.
Bước qua tòa chính điện, du khách sẽ bắt gặp gác chuông – công trình kiến trúc được đánh giá là đỉnh cao nghệ thuật của chùa Đại Bi. Gác chuông được thiết kế theo kiểu “chuông diêm” hai tầng tám mái với các đầu đao vút cao, uốn cong mềm mại giữa nền trời xanh. Từng đường xối, bờ dải cho đến các mảng chạm khắc hoa văn đều toát lên ý niệm về dịch học và vũ trụ luận phương Đông, vừa uy nghiêm lại vừa thanh thoát.
Nằm ẩn sau gác chuông là nhà thờ Tổ, nơi thờ đức Bồ Đề Đạt Ma – vị tổ thứ 28 của Phật giáo Ấn Độ và là vị sư tổ của phái Thiền tông Việt Nam. Cạnh đó là gian thờ Mẫu, nơi gìn giữ tín ngưỡng bản địa nguyên thủy, thể hiện sự hòa hợp tuyệt vời giữa Phật giáo du nhập và văn hóa tâm linh bản địa của người Việt.
Hơn thế nữa, ngôi chùa còn là một “kho báu” lưu giữ 10 tấm bia đá cổ, trong đó văn bia cổ nhất được khắc năm Kỷ Mùi (1679) dưới triều vua Lê Hy Tông, cùng với 10 đạo sắc phong của các triều đại phong kiến và một quả đại hồng chung cao tới 2m đúc từ thời vua Minh Mạng thứ 18 (1838). Mỗi di vật ở đây đều là một trang sử mở, lặng lẽ kể cho hậu thế nghe về lòng thành kính của cha ông qua nhiều thế kỷ.
Nơi hội tụ của chợ Viềng Chùa
Sức sống trường tồn của chùa Đại Bi không chỉ nằm ở những thớ gỗ lim hay những tấm bia đá, mà nó luôn cuộn chảy trong đời sống văn hóa của người dân nơi đây thông qua những ngày hội đầu xuân.
Hằng năm, từ ngày 20 đến 23 tháng Giêng Âm lịch, tiếng trống hội chùa Đại Bi lại vang lên rộn rã, mời gọi du khách thập phương về dự lễ hội truyền thống (được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia). Giữa không gian linh thiêng, nghi thức hát rối cạn chầu Thánh (trò ổi lỗi) được tái hiện nghệ thuật, tái hiện lại những tích chèo, điệu múa cổ xưa để ngợi ca công đức của Đức Thánh Từ Đạo Hạnh – người đã có công dạy học, truyền nghề và mang lại cuộc sống ấm no cho dân làng.
Đặc biệt hơn, không gian xung quanh chùa Đại Bi cũng chính là nơi diễn ra Chợ Viềng Nam Trực (hay còn gọi là Viềng Chùa) – phiên chợ “mua may bán rủi” độc nhất vô nhị chỉ họp duy nhất một lần vào đêm mùng 7, ngày mùng 8 tháng Giêng hằng năm. Người đi chợ không mặc cả, người bán không nói thách. Họ đến với Viềng Chùa để mua một chiếc liềm, một cây giống hay một món đồ cổ mang về, rồi vào chùa Đại Bi thắp nén hương thơm cầu nguyện cho một năm mới mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.
Được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia từ rất sớm vào năm 1964, chùa Đại Bi cùng với tín ngưỡng thờ Thánh Từ Đạo Hạnh đã và đang tỏa bóng mát tâm linh xuống mảnh đất Nam Trực. Ngôi chùa trăm gian thuần Việt ấy vẫn đứng đó như một tượng đài văn hóa, một gạch nối bền chặt giữa quá khứ hào hùng và hiện tại, khẳng định sức sống mãnh liệt, trường tồn của bản sắc và tâm hồn dân tộc Việt Nam.
——————–
LƯU Ý: Bạn đang đọc bài viết thuộc dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh – nội dung bài viết này dựa trên các nguồn thông tin được NB Xuân Thời tìm hiểu qua lời kể, tư liệu tổng hợp từ sách báo, tư liệu truyền thông và viết soạn lại với mục đích lưu giữ/trân trọng và tôn vinh những nét đẹp trong đời sống – văn hóa – lịch sử của con người và mảnh đất Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình (xưa). Quý bạn đọc chỉ nên xem như một tư liệu tham khảo – xin trân trọng! – Mời bạn xem thêm các câu chuyện về Hà Nam Ninh trên Youtube hoặc Tiktok.
