Người kể chuyện Hà Nam Ninh – Nam Định đất học – Không phải ngẫu nhiên mà người ta gọi quê hương tôi bằng 4 chữ đầy tự hào ấy, và cũng không phải ngẫu nhiên mà mảnh đất ven sông Hồng này được xem là một trong những cái nôi của nền khoa bảng Việt Nam. Suốt hơn 800 năm lịch sử khoa cử, nơi đây đã sản sinh hàng chục vị đại khoa, trong đó có nhiều Trạng nguyên lừng danh như Nguyễn Hiền, Đào Sư Tích, Lương Thế Vinh, Vũ Tuấn Chiêu… Truyền thống hiếu học ấy vẫn được người dân gìn giữ và tiếp nối cho đến tận ngày nay, đưa Nam Định nhiều năm liền nằm trong nhóm các địa phương dẫn đầu cả nước về chất lượng giáo dục.
Ngược dòng lịch sử, để kể câu chuyện về các vị Trạng nguyên của nước ta, nhất định bạn phải tìm về Nam Định. Và nếu đã về với Nam Định, nhất định bạn phải tìm về với làng Cao Phương, xã Liên Bảo, huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định cũ, nay thuộc TDP Liên Bảo 2, phường Trường Thi, tỉnh Ninh Bình. Người dân nơi đây vẫn gọi ngôi đền này cái tên thân thuộc: Đền ông Trạng. Vâng, trong hành trình ngày hôm nay của Người kể chuyện Hà Nam Ninh – xin mời các bạn đến với Đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh – một trong những danh nhân kiệt xuất nhất của Đại Việt thế kỷ XV, người mà dân gian trìu mến gọi là “Trạng Lường”.
Lương Thế Vinh – Thần đồng làng Cao Hương
Trạng nguyên Lương Thế Vinh sinh ngày 17 tháng 8 năm 1441 tại làng Cao Hương, huyện Thiên Bản, trấn Sơn Nam xưa (sau này thì thuộc làng Cao Phương xã Liên Bảo, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định) – và hiện nay thì thuộc TDP Liên Bảo 2, phường Trường Thi, tỉnh Ninh Bình.
Từ thuở nhỏ, cậu bé Lương Thế Vinh đã nổi tiếng là thông minh khác thường. Tương truyền, khi tuổi mới lên tám lên chín, cậu đã có thể tính nhẩm nhanh hơn cả những người lớn chuyên buôn bán ngoài chợ. Có những phép tính, tưởng như một người lớn còn khó giải thì Lương Thế Vinh chỉ cần liếc mắt tính nhẩm đã cho ra đáp án một cách nhanh chóng. Chính bởi tài năng ấy mà người dân trong vùng gọi cậu là “thần đồng làng Hương”.
Năm 23 tuổi, dưới triều vua Lê Thánh Tông, Lương Thế Vinh đỗ đầu khoa thi Quý Mùi (1463), trở thành Trạng nguyên trẻ tuổi của đất nước lúc bấy giờ. Thế nhưng điều khiến tên tuổi của ông sống mãi không chỉ là danh vị trạng nguyên, mà còn bởi trí tuệ vượt xa người đương thời.
Chuyện Trạng Lường cân voi
Trong kho tàng giai thoại Việt Nam, khi nhắc đến Trạng Lường Lương Thế Vinh, có lẽ nổi tiếng nhất là câu chuyện cân voi trên thuyền – chuyện tưởng như không thể nhưng thần đồng làng Cao Hương lại giải đố một cách dễ dàng.
Chuyện kể rằng, vào thời Lê sơ, có một lần, sứ thần của vua Minh bên Trung Quốc sang thăm dò người giỏi ở nước ta, Vua Lê đã giao cho Lương Thế Vinh tiếp sứ giả này. Trong một buổi đi chơi dọc sông Tô Lịch, sứ Minh đã thách đố quan trạng có thể cân được một con voi đang sống xem voi nặng bao nhiêu. Thực tế, đây chính là chiêu trò mà sứ thần Trung Quốc muốn thách đố quan trạng, vừa là để làm ngượng mặt Lương Thế Vinh, vừa là để dò xét xem người nước ta có thật là thông minh hay không.
Biết được bụng dạ của viên sứ Tàu, Trạng nguyên Lương Thế Vinh chỉ mỉm cười cầm cân và cho quản tượng dắt voi xuống thuyền. Sứ Minh còn đang ngơ ngác chưa hiểu chuyện gì thì quan Trạng đã cho đánh dấu phần mực nước chìm khi voi trên thuyền. Sau đó, Lương Thế Vinh lại sai lính dắt voi lên bờ và xếp đá xuống thuyền cho đến khi thuyền chìm xuống đúng bằng mực nước với phần chìm khi có con voi. Xong xuôi, ông sai lính mang toàn bộ số đá ấy đi cân, từ đó đưa ra con số chính xác về trọng lượng của con voi. Trước cách giải đố này của quan trạng, sứ thần nhà Mình chỉ còn cách cúi đầu khâm phục mà thốt lên rằng:
– Nước tôi chưa chắc có người hơn được tài quan Trạng. Xin bái phục! Xin bái phục!
Nhưng chưa hết, vài ngày sau, trong một lần gặp gỡ, sứ thần nhà Minh lại một lần nữa thách đố Lương Thế Vinh, hắn ta xé một tờ giấy trong cuốn sách và yêu cầu quan trạng đo được độ mỏng. Thế nhưng, cân voi ta còn chia nhỏ ra cân được khi voi còn đang sống, huống hồ chi là việc đo một tờ giấy bản? Ngay lập tức, trạng nguyên Lương Thế Vinh đo tổng thể kích thước chiều cao của cả cuốn sách, sau đó chia đều kích thước cho tổng số tờ, cuối cùng ra đáp án chính xác về độ mỏng của tờ giấy bản mà viên sứ Tàu đã xé.
Phải đến lúc này, sứ thần nhà Tàu mới thực sự chịu nể tài của quan trạng.
Và cũng từ giai thoại cân voi đo giấy giải câu đố xứ Tàu này, mà từ đó dân gian gọi ông bằng cái tên trìu mến: Trạng Lường.
Lương Thế Vinh – Người viết cuốn sách toán học đầu tiên của nước Việt
Nếu như nhiều người chỉ biết đến trạng nguyên Lương Thế Vinh qua các câu chuyện dân gian, thì giới nghiên cứu lại đánh giá ông là một trong những nhà toán học đầu tiên của nước ta.
Để phổ biến kiến thức toán vào đời sống, Lương Thế Vinh đã soạn ra cuốn “Đại thành toán pháp”. Trong cuốn sách, ông tổng kết những kiến thức toán của thời đó và cả những phát minh của ông. Mở đầu cuốn sách Lương Thế Vinh đề bài thơ khuyên mọi người học toán: “Trước thời cho biết cách thương lường/ Tính toán bình phân ở cửu chương/Thông hay mọi nhẽ điều vinh hiển/ Học lấy cho tinh giúp thánh vương”.
Đáng chú ý, cuốn sách soạn từ thế kỷ thứ XV nhưng đến tận thế kỷ XIX vẫn còn được dùng làm sách giáo khoa để dạy toán trong các trường. Bởi vậy, nhiều nhà nghiên cứu coi ông là người đặt nền móng cho toán học ứng dụng của Việt Nam.
Lương Thế Vinh – Người phát minh ra “bàn tính” đầu tiên ở Việt Nam
Thời Lương Thế Vinh, các công cụ tính toán còn nghèo nàn. Có lẽ công cụ chủ yếu vẫn là hai bàn tay bằng cách “bấm đốt ngón tay”. Nhiều người còn dùng một sợi dây với những nút thắt làm công cụ tính toán. Trên sợi dây dài, cộng thêm một đơn vị thì thắt thêm một nút, trừ đi một đơn vị thì cởi ra một nút. Đi vay một quan tiền hay một đấu thóc thì thắt thêm một nút. Trả nợ được một quan tiền hay một đấu thóc thì cởi ra một nút…
Người ta cũng dùng những đốt xương sống của súc vật, xâu vào một sợi dây làm công cụ tính toán. Sợi dây được gập lại, khi muốn cộng hay trừ đi thì đẩy các nút chạy qua chạy lại hai phần sợi dây.
Lương Thế Vinh đã nhiều ngày đêm suy nghĩ sáng chế một công cụ tính toán thuận lợi hơn. Cuối cùng, ông đã sáng chế ra bàn tính gảy, chiếc bàn tính đầu tiên của Việt Nam. Lúc đầu, ông nặn những hòn bi bằng đất có khoan lỗ ở giữa, phơi khô, xâu vào một cái đũi. Sau đó ông làm hai xâu, việc tính toán thuận lợi hơn. Tiếp theo, ông làm nhiều xâu, buộc cạnh nhau thành một bàn tính.
Ông cải tiến dần từ những “viên tính” bằng đất thành những đốt trúc ngắn có sẵn lỗ ở trong. Rồi dần dà ông khắc những viên tính bằng gỗ, sơn mầu khác nhau vừa đẹp, vừa dễ tính, dễ nhớ.
Điều thú vị là về sau, khi bàn tính gẩy của Trung Quốc được du nhập sang ta, thì hình dáng của chúng chẳng khác gì với bàn tính của Lương Thế Vinh. Đáng phục hơn nữa là cả các quy tắc tính toán cộng, trừ nhân, chia cũng đã được Lương Thế Vinh nghĩ ra trước rồi.
Ngôi đền trên nền nhà cũ của vị quan Trạng
Ngày nay, nếu tìm về quê hương Cao Phương, du khách sẽ bắt gặp ngôi đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh được dựng ngay trên nền đất xưa, nơi tương truyền là nhà cũ của gia đình ông.
Đền được nhân dân lập từ khoảng thế kỷ XVI, không lâu sau khi ông qua đời để tưởng nhớ người con ưu tú của quê hương. Trải qua nhiều lần trùng tu, ngôi đền vẫn giữ được vẻ cổ kính với tam quan, sân gạch, tiền đường và hậu cung thờ tượng Trạng nguyên.
Năm 1990, đền được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, trở thành một trong những di tích tiêu biểu của truyền thống khoa bảng Nam Định. Đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh,
Mỗi dịp đầu xuân hay mùa khai giảng, rất nhiều học sinh, sinh viên, giáo viên và những người làm nghề giáo tìm về đây dâng hương, cầu mong sự học hanh thông. Trong tâm thức người dân, ngôi đền không chỉ là nơi tưởng niệm một vị Trạng nguyên mà còn là biểu tượng của tinh thần hiếu học, của trí tuệ và lòng chính trực.
Thậm chí, có nhiều người kể vui với nhau rằng, nếu muốn hiển vinh con đường học tập, muốn đỗ đạt cao làm rạng danh dòng họ, thì nhất định những người trẻ, các bạn sĩ tử phải ít nhất một lần đến thắp hương ở đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh.
Lời kết
Hơn năm trăm năm đã trôi qua, những bài toán của Trạng Lường có thể đã trở nên quen thuộc với khoa học hiện đại, nhưng điều khiến hậu thế kính phục lại nằm ở tư duy vượt trước thời đại.
Ông không giải quyết vấn đề bằng sức mạnh hay quyền lực, mà bằng quan sát, suy luận và trí tuệ. Có lẽ vì thế mà mỗi lần bước qua cổng đền thờ ở làng Cao Phương, người ta vẫn cảm nhận như đâu đây còn vang vọng hình ảnh một vị Trạng nguyên áo dài, tay cầm bút, ánh mắt điềm tĩnh nhìn về quê hương.
Đó không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về một con người kiệt xuất, mà còn là lời nhắc nhở rằng: trí tuệ chân chính luôn là di sản quý giá nhất mà một con người có thể để lại cho hậu thế.
Nếu có dịp về với quê hương tôi Nam Định xưa, xin mời bạn một lần ghé thăm Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia – đền thờ Trạng nguyên Lương Thế Vinh. Hãy đến để thành tâm chiêm bái, đến để một lần nữa hiểu hơn về vị Trạng nguyên tài ba, một thần đồng của làng Hương từ 800 năm về trước, và đến để hiểu hơn vì sao người ta gọi quê hương tôi là Nam Định mảnh đất học ngàn năm địa linh nhân kiệt. Bạn nhé!
——————–
LƯU Ý: Bạn đang đọc bài viết thuộc dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh – nội dung bài viết này dựa trên các nguồn thông tin được NB Xuân Thời tìm hiểu qua lời kể, tư liệu tổng hợp từ sách báo, tư liệu truyền thông và viết soạn lại với mục đích lưu giữ/trân trọng và tôn vinh những nét đẹp trong đời sống – văn hóa – lịch sử của con người và mảnh đất Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình (xưa). Quý bạn đọc chỉ nên xem như một tư liệu tham khảo – xin trân trọng! – Mời bạn xem thêm các câu chuyện về Hà Nam Ninh trên Youtube hoặc Tiktok.
