Có những người làm thơ để ghi lại những rung động của riêng mình. Cũng có những người, qua thơ, lưu giữ cả một thời đại. CÒn Nguyễn Bính thuộc về cả hai. Ông được nhiều thế hệ độc giả nhớ đến bởi những câu thơ tình chân quê, những phiên chợ, hội làng, bến nước, con đò. Nhưng đằng sau hình ảnh thi sĩ của đồng quê là một cuộc đời nhiều dịch chuyển, từng đi qua những biến động lớn của lịch sử và mang ngòi bút của mình hòa vào cuộc kháng chiến của dân tộc.
Nếu “chân quê” làm nên một Nguyễn Bính trong lòng độc giả, thì những năm tháng phiêu bạt và dấn thân lại cho thấy một chân dung khác: người thi sĩ không đứng ngoài thời cuộc.
Từ dấu mốc năm 1937 đến tên tuổi của phong trào Thơ mới
Tài năng văn chương của Nguyễn Bính sớm được khẳng định. Năm 1937, tập thơ Tâm hồn tôi của ông được trao giải khuyến khích trong cuộc thi thơ của Tự Lực văn đoàn. Đây là dấu mốc quan trọng, đưa tên tuổi Nguyễn Bính đến gần hơn với đời sống văn chương đương thời.
Trong bối cảnh phong trào Thơ mới đang tạo nên cuộc chuyển động lớn của thi ca Việt Nam, Nguyễn Bính xuất hiện với một tiếng nói riêng. Khi nhiều thi sĩ cùng thời hướng đến cái tôi cá nhân bằng những cách biểu đạt mới mẻ, ông lại tìm về những chất liệu tưởng như đã quen thuộc: câu ca dao, lời ru, phiên chợ quê, hội chèo, giàn trầu, hàng cau và những mối tình thôn dã.
Nhưng Nguyễn Bính không đơn thuần lặp lại thơ ca dân gian. Ông đưa vào những hình ảnh ấy tâm trạng của con người hiện đại: biết yêu, biết nhớ, biết khát khao hạnh phúc và cũng biết đau đớn trước những đổi thay của cuộc đời. Bởi vậy, thơ ông vừa mộc mạc, gần gũi, vừa mang một nỗi niềm riêng tư sâu sắc.
Năm 1939, bài thơ Lỡ bước sang ngang được đăng trên tuần báo Tiểu thuyết thứ năm, tạo nên sự chú ý đặc biệt. Tác phẩm nhanh chóng được truyền tụng, chép lại và ngâm đọc ở nhiều nơi. Qua câu chuyện về người phụ nữ phải bước vào cuộc hôn nhân không như mong muốn, Nguyễn Bính chạm đến một nỗi đau phổ biến trong xã hội cũ: thân phận và khát vọng hạnh phúc của những người phụ nữ không được tự quyết định cuộc đời mình.
Từ Tâm hồn tôi, Lỡ bước sang ngang đến Hương cố nhân, Một nghìn cửa sổ, Người con gái ở lầu hoa, Mười hai bến nước…, những sáng tác liên tiếp được giới thiệu trong giai đoạn 1940–1942 đã đưa Nguyễn Bính trở thành một gương mặt nổi bật của Thơ mới. Ông được yêu mến bởi khả năng nói hộ những tâm tình bình dị mà sâu kín của con người.
Thơ ông cũng không chỉ quanh quẩn với làng quê. Trong Những bóng người trên sân ga, Nguyễn Bính đưa người đọc đến một không gian hiện đại, nơi những chuyến tàu trở thành chứng nhân của bao cuộc chia lìa, ông viết:
“Những cuộc chia lìa khởi tự đây,
Cây đàn sum họp đứt từng dây.
Những đời phiêu bạt, thân đơn chiếc,
Lần lượt theo nhau suốt tối ngày…”
Những chuyến đi và cuộc đời của người thi sĩ giang hồ
Nguyễn Bính không chỉ gắn bó với một miền quê. Cuộc đời ông có những năm tháng dịch chuyển, phiêu bạt qua nhiều vùng đất. Từ miền Bắc, ông từng vào Nam, sống và hoạt động trong những không gian văn hóa khác biệt. Những chuyến đi ấy mở rộng vốn sống, đem đến cho thơ ông những trải nghiệm mới, đồng thời khiến nỗi nhớ quê hương trở thành mạch cảm xúc thường trực.
Ở Nguyễn Bính có một nghịch lý rất đẹp: càng đi xa, ông càng viết nhiều về quê nhà. Những hình ảnh làng quê trong thơ không chỉ là cảnh vật được nhìn thấy, mà còn là miền ký ức được nâng niu, là nơi người thi sĩ tìm về trong tâm tưởng mỗi khi đứng giữa những biến động của cuộc đời.
Bởi thế, thơ Nguyễn Bính vừa có sự gần gũi của người ở lại, vừa mang nỗi bâng khuâng của kẻ xa quê. Những chuyến đi không làm mất đi chất quê trong thơ ông, mà trái lại, khiến chất quê trở thành nỗi nhớ có thể theo con người đến bất cứ nơi đâu.
Trong Anh về quê cũ, nỗi lòng của người từng trải qua những tháng ngày phiêu bạt được thể hiện thật rõ. Sau bao năm tháng ở đất khách, điều ông mong muốn vẫn là được trở về với miền quê thân thuộc, ông viết:
“Anh về quê cũ: thôn Vân
Sau khi đã biết phong trần ra sao?
Từ nay lại tắm ao đào,
Rượu đâu mà cất, thuốc lào nào phơi.”
Từ thi sĩ tình quê đến người cầm bút trong kháng chiến
Cách mạng tháng Tám năm 1945 và cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp mở ra một chặng đường mới trong cuộc đời Nguyễn Bính. Ông vào Nam tham gia hoạt động cách mạng, từng công tác tại Rạch Giá, sau đó chuyển về Ban Văn nghệ Khu 8, hoạt động trên chiến trường miền Trung Nam Bộ.
Đây là bước ngoặt quan trọng. Người thi sĩ từng viết về những mối tình thôn dã, những cuộc chia ly và nỗi buồn thân phận nay đứng giữa không khí kháng chiến, chứng kiến cuộc sống chiến đấu gian khổ, tinh thần quật cường và khát vọng độc lập của quân dân Nam Bộ. Đề tài sáng tác của ông vì thế cũng mở rộng, hướng đến con người và hiện thực của cuộc kháng chiến.
Một dấu ấn đặc biệt trong giai đoạn này là bài thơ Cửu Long Giang, được nhạc sĩ Nguyễn Hữu Trí phổ nhạc thành ca khúc Tiểu đoàn 307. Tác phẩm ra đời năm 1950, lấy cảm hứng từ hình ảnh một đơn vị chủ lực nổi tiếng của Khu 8 trong kháng chiến chống Pháp.
Những câu thơ mở đầu đã mang âm hưởng hào sảng, tái hiện khí thế của đoàn quân ra trận, Nguyễn Bính viết:
“Ai đã từng đi qua sông Cửu Long Giang
Cửu Long Giang sóng trào nước xoáy
Ai đã từng nghe tiếng tiểu đoàn
Tiếng tiểu đoàn ba trăm lẻ bảy.”
Đặc biệt, lời thề của người chiến sĩ trong buổi xuất quân đã tạo nên sức lay động mạnh mẽ cũng đã đi vào thơ Nguyễn Bính, ông viết:
“Cả tiểu đoàn thề dưới sao vàng:
Người chiến sĩ tiếc gì máu rơi.”
Sau khi được phổ nhạc, Tiểu đoàn 307 trở thành ca khúc quen thuộc với nhiều thế hệ. Từ một thi sĩ của tình yêu và nỗi nhớ, Nguyễn Bính đã góp tiếng nói của mình vào đời sống văn nghệ kháng chiến.
Điều đáng chú ý là Nguyễn Bính không đánh mất bản sắc khi chuyển sang đề tài kháng chiến. Chất trữ tình, khả năng sử dụng ngôn ngữ gần với lời ăn tiếng nói của nhân dân vẫn hiện diện trong sáng tác. Chỉ có điều, đối tượng của tình cảm đã rộng lớn hơn: không còn chỉ là một người con gái, một mái nhà hay một làng quê, mà là đồng đội, nhân dân, đất nước và những con người đang chiến đấu vì tự do.
Từ một thi sĩ của tình yêu và nỗi nhớ, Nguyễn Bính đã góp tiếng nói của mình vào đời sống văn nghệ kháng chiến. Đó cũng là minh chứng cho thấy thơ ông không chỉ có giá trị trong không gian lãng mạn trước Cách mạng, mà còn có khả năng hòa nhập với những chuyển động lớn của dân tộc.
Năm 1954, sau Hiệp định Genève, Nguyễn Bính tập kết ra Bắc. Với người từng có những năm tháng gắn bó với chiến trường và đồng bào Nam Bộ, cuộc chia xa ấy không đơn thuần là sự thay đổi nơi sống. Miền Nam đã trở thành một phần ký ức, một phần tình cảm trong cuộc đời ông.
Nỗi nhớ ấy được gửi vào những sáng tác sau kháng chiến. Các tác phẩm như Gửi người vợ miền Nam, Đêm sao sáng, Đồng Tháp Mười cho thấy mối quan tâm của Nguyễn Bính không dừng lại ở những câu chuyện tình cảm cá nhân. Ông tiếp tục viết về đất nước, con người và những vùng đất từng đi qua. Miền Nam vừa là không gian của những kỷ niệm chiến đấu, vừa là miền thương nhớ của người phải sống xa những người thân yêu.
Trở về miền Bắc, Nguyễn Bính tiếp tục hoạt động văn nghệ, sáng tác thơ, kịch và nhiều thể loại khác. Kịch bản chèo Người lái đò sông Vị là một trong những sáng tác đáng chú ý của chặng đường này. Dù đề tài có thay đổi, cội nguồn cảm xúc trong thơ ông vẫn là sự gắn bó với con người và những điều thân thuộc.
Nếu trước Cách mạng, Nguyễn Bính thường được nhìn nhận qua hình ảnh thi sĩ của làng quê và tình yêu, thì sau Cách mạng, sự nghiệp sáng tác của ông cho thấy một diện mạo rộng hơn. Ông viết về quê hương, đất nước, kháng chiến và những con người bình dị trong đời sống mới.
Một cuộc đời ngắn, một di sản dài lâu
Tháng 1 năm 1966, Nguyễn Bính qua đời tại quê nhà, khép lại cuộc đời 48 năm với nhiều thăng trầm. Ông ra đi khi sự nghiệp văn chương vẫn còn nhiều điều có thể tiếp tục, nhưng những gì để lại đã đủ tạo nên một vị trí riêng trong lịch sử thi ca Việt Nam.
Nhìn lại cuộc đời Nguyễn Bính, đó không phải hành trình bằng phẳng của một người chỉ sống trong thế giới thơ ca. Ông từng được công chúng đón nhận từ rất sớm, trải qua những năm tháng phiêu bạt, tham gia kháng chiến, đi qua những cuộc chia xa của đất nước và của chính đời mình. Mỗi chặng đường đều để lại dấu ấn trong sáng tác, làm nên một Nguyễn Bính vừa đậm hồn quê, vừa mang hơi thở thời đại.
Năm 2000, Nguyễn Bính được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật. Sự ghi nhận ấy không chỉ dành cho những bài thơ đã đi vào lòng nhiều thế hệ độc giả, mà còn khẳng định những đóng góp của ông đối với nền văn học nước nhà.
Có lẽ, điều làm nên sức sống lâu bền của Nguyễn Bính chính là khả năng khiến những điều bình dị trở thành bất tử trong thi ca. Một giàn trầu, một hàng cau, một bến đò, một phiên chợ quê hay một cuộc tình dang dở, qua ngòi bút của ông, đều mang theo nỗi niềm của con người và dấu ấn của một thời.
Nguyễn Bính đã đi qua nhiều miền đất, sống giữa những biến động lớn của dân tộc, nhưng trong sâu thẳm, ông vẫn là người thi sĩ luôn hướng về quê hương. Những chuyến đi có thể đưa ông đến những vùng trời xa lạ; những biến động lịch sử có thể làm thay đổi cuộc đời và con đường sáng tác; nhưng hồn quê vẫn là sợi dây bền chặt nối liền các chặng đường ấy.
Người thi sĩ ấy đã đi xa, nhưng những vần thơ mang theo hồn quê vẫn còn ở lại. Và qua những vần thơ ấy, nhiều thế hệ hôm nay vẫn có thể tìm thấy một Nguyễn Bính – người đã dành cả cuộc đời để gọi tên những điều thân thuộc nhất của tâm hồn Việt.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
