Ở tập trước, chúng ta đã cùng giải mã lý do vì sao Đạo Mẫu lại tôn vinh các vị Nữ thần và hướng con người về những ước vọng thiết thực ngay trong thực tại. Nhưng để vận hành toàn bộ thế giới quan ấy, người Việt xưa đã hình dung vũ trụ ra sao?
Câu trả lời nằm ở hệ thống Tam phủ — một bức tranh vũ trụ quan vô cùng độc đáo, nơi các hiện tượng tự nhiên tối cao được nhân cách hóa thành ba vị Thánh Mẫu cai quản ba miền không gian cốt tử của sự sống.
Vũ trụ quan của cư dân nông nghiệp lúa nước
Người Việt cổ sống gắn liền với nền văn minh lúa nước, hoàn toàn phụ thuộc vào sự xoần vần của đất trời, mây mưa, sông nước và núi rừng. Trước những thế lực tự nhiên vừa bao dung nuôi dưỡng, vừa hung dữ hủy diệt ấy, cha ông ta không khuất phục hay sợ hãi một cách mù quáng, mà chuyển hóa chúng thành hệ thống tín ngưỡng mang tính nhân văn sâu sắc.
Vũ trụ trong quan niệm của Đạo Mẫu không bị chia cắt thành thiên đường hay địa ngục xa xôi, mà bao gồm ba cõi chính gắn liền trực tiếp với môi trường sinh tồn của con người: Thiên phủ (Miền Trời), Nhạc phủ (Miền Rừng núi) và Thoải phủ (Miền Sông nước). Mỗi cõi đều do một vị Thánh Mẫu tối cao đứng đầu, tượng trưng cho sức mạnh sinh sôi và bảo hộ của người Mẹ.
Giải mã ba miền không gian trong Tam phủ
Thiên phủ (Miền Trời) — Khát vọng tự do và trật tự vũ trụ
Không gian cai quản: Bầu trời bao la, không gian vũ trụ phía trên, chi phối các hiện tượng khí hậu tối cao như mây, mưa, sấm, chớp, gió bão và thời tiết mùa màng.
Vị trí tôn kính: Đứng đầu Thiên phủ là Thánh Mẫu Liễu Hạnh (còn gọi là Mẫu Đệ Nhất). Ngài là biểu tượng cao nhất của trí tuệ, lòng nhân ái, sự uy quyền và khát vọng tự do vượt lên trên mọi khuôn khổ ngặt nghèo của phong kiến xưa.
Ý nghĩa: Thiên phủ nhắc nhở con người về sự hòa hợp với trật tự vũ trụ, cầu mong mưa thuận gió hòa để cây trái mọc lên tươi tốt.
Nhạc phủ (Miền Rừng núi) — Sức sống mãnh liệt của đại ngàn
Không gian cai quản: Miền rừng núi hiểm trở, đồi gò, nơi sinh sống của muông thú và là kho tàng vô tận của lâm sản, thảo dược, củi lửa phục vụ đời sống con người.
Vị trí tôn kính: Đứng đầu Nhạc phủ là Thánh Mẫu Thượng Ngàn (Mẫu Đệ Nhị). Ngài là hiện thân của sự sống xanh tươi, sự bền bỉ, dẻo dai và sức sống mãnh liệt của thiên nhiên hoang sơ.
Ý nghĩa: Nhạc phủ phản ánh mối quan hệ gắn bó mật thiết giữa người Việt với vùng trung du, miền núi — nơi cung cấp nguồn tài nguyên sinh kế quan trọng và che chở cho con người qua bao giặc giã, đói nghèo.
Thoải phủ (Miền Sông nước) — Mạch nguồn thủy nguyên của sự sống
Không gian cai quản: Ao hồ, sông ngòi, biển cả và hệ thống giao thông đường thủy – huyết mạch của một quốc gia nông nghiệp lúa nước lưu vực sông Hồng.
Vị trí tôn kính: Đứng đầu Thoải phủ là Thánh Mẫu Thoải (Mẫu Đệ Tam). Ngài cai quản nguồn nước thủy nguyên, mang lại dòng nước tưới tiêu cho ruộng đồng và sự bình an cho những chuyến đi sông nước.
Ý nghĩa: Thoải phủ tôn vinh nguồn nước, yếu tố sống còn quyết định sự thành bại của mùa màng và đời sống giao thương thủy đạo.
Sự giao hòa giữa ba cõi — Triết lý vạn vật hữu linh
Hệ thống Tam phủ không tồn tại rời rạc, mà luôn giao hòa, hỗ trợ lẫn nhau trong một vòng tròn sinh thái hoàn chỉnh. Trời cần có nước (Thoải phủ) để tưới mát đại ngàn (Nhạc phủ), và rừng núi lại giữ nước để nuôi dưỡng đồng bằng.
Thông qua cấu trúc Tam phủ, người Việt xưa đã gửi gắm một thông điệp triết học sâu sắc: Con người phải sống thuận theo tự nhiên, kính trọng các quy luật của đất trời và biết ơn những nguồn lực đã nuôi dưỡng sự sống.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
