Có những nhà thơ đi qua cuộc đời bằng những chuyến phiêu du, bằng những cuộc cách tân ngôn ngữ hay những triết lý lớn lao. Còn Nguyễn Bính, ông tự nhận rằng mình là kẻ bị “giời đày làm thơ”. Dẫu bước chân đã đi qua nhiều vùng đất, dẫu cuộc đời có những tháng năm phiêu bạt, trong thơ ông vẫn luôn hiện lên những bờ tre, giậu mồng tơi, vườn cau, bến nước, hội làng và những mối tình thầm kín nơi thôn xóm.
Có thể bạn chưa từng đặt chân đến Thiện Vịnh, chưa từng biết con đường làng nơi nhà thơ sinh ra, nhưng vẫn cảm thấy thân thuộc khi đọc thơ Nguyễn Bính. Bởi quê hương trong thi ca của ông không chỉ là một địa danh, mà còn là ký ức, là nếp sống, phong tục và những rung động đầu đời đã theo ông suốt hành trình sáng tác.
Muốn hiểu vì sao Nguyễn Bính trở thành một trong những thi sĩ mang đậm hồn quê nhất của văn học Việt Nam hiện đại, có lẽ phải bắt đầu từ chính miền đất đã sinh thành và nuôi dưỡng ông.
Miền quê Thiện Vịnh và những dấu ấn đầu đời
Nguyễn Bính sinh năm 1918 tại xóm Trạm, thôn Thiện Vịnh, thuộc vùng đất Vụ Bản, Nam Định xưa. Đây là vùng quê đồng bằng Bắc Bộ với những cánh đồng chiêm trũng, lũy tre, vườn cây, ao cá và nếp sinh hoạt làng xã đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Vùng đất ấy còn nằm trong không gian văn hóa giàu truyền thống của Thiên Bản – Vụ Bản, nơi có những lễ hội dân gian lâu đời, những phiên hội đầu xuân, làn điệu dân ca và các sinh hoạt tín ngưỡng gắn với đời sống cộng đồng.
Nguyễn Bính lớn lên giữa không gian ấy. Những gì ông nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận từ thuở nhỏ dần trở thành chất liệu trong thế giới nghệ thuật của mình. Trong thơ ông, làng quê hiện lên bằng những hình ảnh gần gũi: vườn dâu, giàn đỗ ván, ao sen, bờ giậu, con đê, hội chèo và những người hàng xóm. Nhưng ông không chỉ nhìn thấy vẻ đẹp cảnh vật, mà còn nhận ra những rung động ẩn sau đó: một ánh mắt người con gái, một cuộc hẹn bên hàng rào, một nỗi nhớ không dám ngỏ lời hay một cuộc chia ly day dứt.
Bởi vậy, đọc thơ Nguyễn Bính, người ta thường có cảm giác như đang trở về một miền ký ức. Miền quê ấy có thể là Thiện Vịnh, Vụ Bản, Nam Định hay bất cứ làng quê nào ở đồng bằng Bắc Bộ; cũng có thể chính là nơi chôn nhau cắt rốn của mỗi người chúng ta.
Một gia đình nhà Nho và tuổi thơ nhiều mất mát
Nguyễn Bính sinh ra trong một gia đình nhà Nho. Cha ông là cụ Nguyễn Đạo Bình, làm nghề dạy học, coi trọng chữ nghĩa. Mẹ ông là bà Bùi Thị Miên. Gia đình có ba người con trai, trong đó Nguyễn Bính là con út. Người anh cả, Nguyễn Mạnh Phác, sau này được biết đến với bút danh Trúc Đường, cũng là một nhà văn, nhà viết kịch.
Tuổi thơ của Nguyễn Bính sớm chịu một mất mát lớn: mẹ qua đời khi ông mới khoảng ba tháng tuổi. Nỗi thiếu vắng tình mẫu tử ấy được nhà thơ nhắc lại trong những câu thơ đầy xót xa:
“Còn tôi sống sót là may
Mẹ hiền mất sớm, giời đày làm thơ…”
Biến cố từ thuở nằm nôi có thể đã để lại trong ông một vùng cảm xúc nhạy cảm với chia lìa, tình thân và những phận người bất hạnh. Tuy nhiên, thế giới thơ Nguyễn Bính không chỉ được hình thành từ nỗi đau ấy, mà còn từ vốn văn hóa, trải nghiệm sống và môi trường giáo dục trong gia đình.
Việc nuôi dưỡng, học hành của ông gắn với những người thân bên ngoại, trong đó có người cậu Bùi Trình Khiêm – một nhà Nho có ảnh hưởng đến quá trình học tập. Người anh cả Trúc Đường cũng góp phần bồi dưỡng tri thức và tình yêu văn chương cho em.
Nền nếp gia đình coi trọng chữ nghĩa được Nguyễn Bính gợi lại trong bài Con nhà Nho cũ, ông viết:
“Nhà ta coi chữ hơn vàng
Coi tài hơn cả giàu sang trên đời”
Đó không chỉ là lời kể về gia phong, mà còn cho thấy một nền tảng văn hóa góp phần hình thành con người thi sĩ: vừa gần gũi với đời sống dân dã, vừa kế thừa truyền thống học vấn và văn chương.
Từ khu vườn nhỏ đến thế giới thi ca rộng lớn
Một trong những nét đặc biệt của Nguyễn Bính là khả năng biến những hình ảnh bình dị thành chất liệu nghệ thuật giàu sức gợi. Trong bài Nhà tôi, ông phác họa khung cảnh gia đình bằng những câu thơ thân thuộc:
“Nhà tôi có một vườn dâu
Có giàn đỗ ván có ao cấy cần”
Từ khu vườn ấy, người đọc bắt gặp nhịp sống của một gia đình nông thôn: người em gái quét sân, chạy chợ, chăn tằm; người cha dạy học chữ Nho. Vườn dâu, giàn đỗ ván, ao nước không chỉ là những hình ảnh của một mái nhà cụ thể, mà còn lưu giữ một lát cắt đời sống nông thôn Bắc Bộ đầu thế kỷ XX.
Nguyễn Bính không lý tưởng hóa hoàn toàn miền quê. Trong vẻ đẹp bình dị vẫn có nghèo khó, thiếu thốn, những phận người chịu nhiều thiệt thòi và những cuộc đời không trọn vẹn. Chính sự đan xen giữa cảnh sắc và thân phận ấy tạo nên chiều sâu cảm xúc cho thơ ông.
Để hiểu chất quê trong thơ Nguyễn Bính, không thể chỉ nhìn làng Thiện Vịnh như một địa danh, mà cần đặt nhà thơ trong không gian văn hóa rộng lớn của vùng Vụ Bản và đồng bằng Bắc Bộ. Đó là không gian của đình, chùa, đền, phủ; của những phiên chợ, hội xuân, những cuộc hát chèo, hát đối đáp và những câu ca dao được truyền từ đời này sang đời khác.
Một giai thoại đáng chú ý kể rằng, khi mới khoảng 13 tuổi, Nguyễn Bính từng tham gia cuộc thi ứng tác thơ, ca từ trong dịp hội xuân Phủ Dầy và thể hiện khả năng nổi bật. Dù cần tiếp tục đối chiếu tư liệu để xác định đầy đủ chi tiết, câu chuyện phần nào cho thấy tài năng thi ca của ông sớm được nuôi dưỡng trong môi trường văn hóa dân gian.
Đọc bài Mưa xuân, ta bắt gặp không gian hội làng đặc trưng ấy, ông viết:
“Bữa ấy mưa xuân phơi phới bay
Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy
Hội chèo làng Đặng đi qua ngõ
Mẹ bảo thôn Đoài hát tối nay”
Mưa xuân, hoa xoan, hội chèo không chỉ tạo nên khung cảnh mà còn gắn với nhịp sống và tâm thức người dân quê. Tình yêu trong thơ Nguyễn Bính cũng thường nảy nở giữa những cuộc gặp gỡ, phiên hội, ánh nhìn và lời hẹn còn bỏ ngỏ. Những chất liệu ấy có cội nguồn từ chính đời sống văn hóa mà nhà thơ từng trải nghiệm và mang theo trong ký ức.
Khi quê hương trở thành nỗi nhớ suốt đời
Tuổi thơ Nguyễn Bính không chỉ gắn với làng Thiện Vịnh mà còn có những năm tháng ở thôn Vân, quê mẹ, cũng thuộc vùng Vụ Bản. Trong bài Thôn Vân, nhà thơ gọi lại vẻ đẹp miền quê bằng những câu thơ:
“Thôn Vân có biếc có hồng
Biếc trong nắng sớm hồng trong vườn chiều”
Quê hương trong thơ ông vì thế không còn đơn thuần là một địa chỉ, mà trở thành thế giới có màu sắc, hương vị và nhịp điệu riêng. Cảnh vật luôn gắn với con người, với những cuộc gặp gỡ, mối tình, nỗi nhớ và chia ly. Thiên nhiên mang tâm trạng, còn tâm trạng con người lại được gửi vào thiên nhiên.
Ngay cả khi rời làng quê, đi qua nhiều vùng đất và trải nghiệm những biến động của thời cuộc, Nguyễn Bính vẫn thường hướng về những hình ảnh thân thuộc của tuổi thơ. Càng đi xa, miền quê trong thơ ông dường như càng sâu đậm.
Nhà phê bình Hoài Thanh từng nhận xét trong Thi nhân Việt Nam rằng thơ Nguyễn Bính đánh thức con người nhà quê vẫn ẩn náu trong lòng mỗi chúng ta. Đó có lẽ là sức hấp dẫn đặc biệt của nhà thơ: ông không chỉ kể câu chuyện của riêng mình, mà còn khơi dậy ký ức văn hóa chung của nhiều thế hệ người Việt.
Làng Thiện Vịnh xã Cộng Hòa xưa vì thế mà có một vị trí đặc biệt trong câu chuyện về Nguyễn Bính. Đó là nơi ông sinh ra, nơi những ký ức đầu đời và nền nếp văn hóa truyền thống góp phần nuôi dưỡng tâm hồn. Từ miền quê ấy, thơ ông đã vượt ra ngoài ranh giới một làng xã, trở thành tiếng lòng của những người từng yêu, từng nhớ, từng chia xa và từng mang trong mình nỗi hoài niệm về quê hương.
Một khu vườn nhỏ có thể trở thành cả một miền ký ức. Một hội làng có thể mở ra một câu chuyện tình. Một bờ giậu, một con đê có thể lưu giữ nỗi nhớ của cả một đời người.
Và từ mảnh đất này, chính nơi đây, một hồn thơ đã lớn lên. Và dù thời gian có trôi qua, mỗi khi những câu thơ Nguyễn Bính được cất lên, người đọc vẫn có thể nhận ra một miền quê thân thuộc đang trở về – miền quê đã sinh ra một thi sĩ mà cả đời thơ luôn đau đáu gọi hồn quê trở lại. Thế nhưng, xót xa thay, tại nơi này, ngôi mộ của ông vẫn lặng lẽ nằm đó suốt 60 năm qua để đến bây giờ chứng kiến cảnh những người còn sống tranh chấp đất đai. Đó cũng chính là một chút đau lòng mà khi thực hiện các nội dung này, chúng tôi vô cùng suy nghĩ. Trong video số 4, trong bài viết số 4, chúng tôi xin được nói đến thực trạng về mảnh đất cũng như danh phận của nhà thơ Nguyễn Bính thời điểm hiện tại.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
