Trong dòng chảy tư tưởng và văn hóa Việt Nam thế kỷ XX, Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu hiện lên như một tượng đài sừng sững trên hai mặt trận trọng yếu: báo chí cách mạng và khoa học lịch sử. Nếu ngòi bút báo chí là thứ vũ khí sắc bén đánh thức lòng yêu nước và phản kháng cường quyền trong đêm đen nô lệ, thì ngòi bút sử học của ông chính là ngọn đuốc soi đường, dựng xây và định hình nền sử học cách mạng nước nhà.
“Ngòi bút sắt” trên chiến hào báo chí yêu nước đầu thế kỷ XX
Trước khi trở thành một nhà sử học gạo cội, Trần Huy Liệu đã sớm khẳng định tên tuổi và tài năng kiệt xuất của mình trên văn đàn và giới báo chí từ những năm 1920. Đối với ông, báo chí chưa bao giờ là một phương tiện mưu sinh hay công cụ để tiến thân tầm thường. Ngược lại, ông bước vào làng báo với khí phách, nhiệt huyết và sự dấn thân không mệt mỏi của một chiến sĩ cách mạng thực thụ.
Sử dụng vô số bút danh sắc sảo như Nam Kiều, Đẩu Nam, Côi Vị, Hải Khách, Bút Kiếm…, ông đã hiện diện liên tục trên các diễn đàn báo chí tiến bộ cả tiếng Việt lẫn tiếng Pháp. Ông từng giữ trọng trách chủ bút hoặc trực tiếp điều hành nhiều tờ báo có sức ảnh hưởng lớn trong dư luận thời bấy giờ như Đông Pháp thời báo, Tin tức, Đời nay, Pháp Việt nhất gia.
Chính những bài chính luận đanh thép, sắc sảo của ông đã vạch trần bộ mặt bóc lột của chế độ thực dân, đả phá tận gốc các chính sách phản động, đồng thời cổ vũ mạnh mẽ phong trào đòi tự do, dân chủ và quyền lợi dân tộc. Dù liên tục bị chính quyền thực dân đàn áp, rút giấy phép, đóng cửa tòa soạn và bản thân nhiều lần bị bắt giam, đày ải, ngòi bút của Trần Huy Liệu chưa bao giờ chùn bước. Ông xứng đáng là một trong những thế hệ mở đường xuất sắc nhất cho dòng báo chí yêu nước và cách mạng Việt Nam.
Cơ duyên “bẩm sinh” và hành trình dựng xây nền sử học cách mạng
Khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, nhận thức rõ nhu cầu cấp bách phải dùng lịch sử như một thứ vũ khí tinh thần để giáo dục truyền thống, củng cố niềm tin và bồi đắp lòng tự hào dân tộc trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã giao phó cho ông trọng trách đặc biệt trên lĩnh vực khoa học lịch sử. Vốn là người có tình yêu mãnh liệt và sự nhạy bén đặc biệt với quá khứ, Trần Huy Liệu đã dồn toàn bộ tâm huyết của quãng đời còn lại cho sử học.
Sinh thời, nhà sử học Văn Tân từng trân trọng ca ngợi ông là một nhà sử học “bẩm sinh” – người yêu sử học đến mức say sưa, sẵn sàng hy sinh cả sức khỏe và tuổi trẻ vì sự nghiệp nghiên cứu quá khứ của dân tộc. Đầu tháng 12 năm 1953, theo bản đề án do ông trực tiếp soạn thảo và đệ trình, Ban Nghiên cứu Văn – Sử – Địa (tiền thân trực tiếp của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam và Viện Sử học ngày nay) chính thức được thành lập tại chiến khu Việt Bắc.
Trên cương vị Viện trưởng đầu tiên của Viện Sử học, Chủ tịch đầu tiên của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Trần Huy Liệu đã để lại những dấu ấn nền móng không thể thay thế:
• Quy tụ đội ngũ tinh hoa: Với uy tín và đức độ lớn, ông đã tập hợp được hầu hết các bậc thức giả, chuyên gia hàng đầu của đất nước lúc bấy giờ như Đào Duy Anh, Trần Văn Giàu, Tôn Quang Phiệt, Trần Đức Thảo, Văn Tân, Nguyễn Đổng Chi… chung tay đặt nền móng cho ngành khoa học xã hội.
• Xây dựng hạ tầng học thuật vững chắc: Ông sáng lập và trực tiếp điều hành Tập san Văn Sử Địa (sau này phát triển thành Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử), biến nơi đây thành diễn đàn tranh luận khoa học sôi nổi, uy tín bậc nhất, nơi các vấn đề lớn về phương pháp luận, phân kỳ lịch sử, hình thành dân tộc được mổ xẻ thấu đáo.
• Định hình phương hướng nghiên cứu mác-xít: Ông kiên trì đưa phương pháp luận duy vật lịch sử vào nghiên cứu, xác định rõ ràng rằng lịch sử phải đứng trên lập trường của quần chúng nhân dân, gắn liền với thực tiễn đấu tranh và phục vụ nhiệm vụ chính trị của đất nước.
Di sản đồ sộ và bài học về sự trung thực khoa học
Khối lượng công trình mà Trần Huy Liệu để lại cho nền sử học nước nhà là một gia tài vô cùng đồ sộ và giá trị. Đó là bộ Lịch sử tám mươi năm chống Pháp (2 quyển, 3 tập) – công trình kinh điển đã được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên năm 1996. Đó còn là các công trình giá trị như Lịch sử Thủ đô Hà Nội, bộ Tài liệu tham khảo lịch sử cách mạng cận đại Việt Nam (12 tập) cùng hàng trăm bài nghiên cứu chuyên sâu khác.
Dù ở bất kỳ cương vị nào – nhà báo, nhà hoạt động chính trị hay nhà sử học – Trần Huy Liệu luôn kiên định một phẩm chất cao quý nhất của người trí thức chân chính: tuyệt đối trung thực với sự thật lịch sử, khách quan trong đánh giá và tận tụy hết lòng vì nhân dân. Cuộc đời cầm bút đầy khí phách của ông mãi là ngọn hải đăng soi đường, để lại bài học sâu sắc và niềm tự hào lớn lao cho các thế hệ người làm công tác nghiên cứu, văn hóa và truyền thông hôm nay.
————
Xem bài viết này trên tiktok – hoặc Youtube
© NB XUÂN THỜI
Copyright ©