Cuộc đời 68 năm tuổi đời, trong đó có hơn nửa thế kỷ dấn thân trọn vẹn cho phong trào cách mạng và khoa học của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu (1901–1969) đã khép lại. Thế nhưng, những di sản vô giá mà ông để lại cho non sông đất nước vẫn sừng sững như một ngọn hải đăng, vẹn nguyên giá trị trường tồn cùng dòng chảy lịch sử dân tộc. Cuộc đời ông chính là sự hòa quyện kỳ diệu giữa lý tưởng yêu nước nồng nàn của một chiến sĩ kiên trung và tầm vóc uyên bác của một nhà khoa học lớn.
Kho tàng di sản đồ sộ định hình nền sử học cách mạng
Trong suốt cuộc đời cầm bút không ngơi nghỉ, Trần Huy Liệu đã để lại một khối lượng tác phẩm khổng lồ, bao gồm hàng chục đầu sách chuyên khảo, hàng trăm bài nghiên cứu khoa học sắc sảo, cùng các tập hồi ký và thơ ca đầy khí phách.
• Nhiều công trình của ông đã trở thành những tác phẩm kinh điển, là sách gối đầu giường cho các thế hệ nghiên cứu. Tiêu biểu nhất là bộ Lịch sử tám mươi năm chống Pháp (2 quyển, 3 tập) – một công trình khoa học đồ sộ đã vinh dự được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên vào năm 1996.
• Bên cạnh đó, những tác phẩm mang dấu ấn vượt thời gian như Lịch sử Thủ đô Hà Nội, Nguyễn Trãi – Một nhân vật vĩ đại trong lịch sử dân tộc, hay bộ 12 tập Tài liệu tham khảo lịch sử cách mạng cận đại Việt Nam do ông chủ biên đã đặt những viên gạch hồng vững chắc đầu tiên cho việc nghiên cứu lịch sử cận – hiện đại nước nhà.
• Tầm ảnh hưởng và uy tín học thuật của ông không chỉ giới hạn trong nước mà còn vươn tầm quốc tế. Năm 1963, ông đã được Nhà nước Cộng hòa Dân chủ Đức trao tặng Huân chương Humboldt cao quý và được bầu làm Viện sĩ Thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học nước này.
Người thầy kính yêu và triết lý xây dựng cộng đồng học thuật
Không chỉ trực tiếp cầm bút viết sử, Trần Huy Liệu còn gánh vác sứ mệnh lịch sử trọng đại: gây dựng, quy tụ và đào tạo cả một thế hệ cán bộ khoa học xã hội đầu tiên của nước Việt Nam mới. Bằng uy tín chính trị, tài năng học thuật và nhân cách cao đẹp, ông đã tập hợp được xung quanh mình những “cây đại thụ” của nền khoa học nước nhà như Đào Duy Anh, Trần Văn Giàu, Tôn Quang Phiệt, Trần Đức Thảo, Văn Tân, Nguyễn Đổng Chi… cùng chung tay xây dựng Ban Nghiên cứu Văn – Sử – Địa, Viện Sử học và Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.
Trong ký ức của các học trò và đồng sự, ông luôn là một người thầy, một người “anh cả” vô cùng kính trọng. Nhà cách mạng tiền bối, Giáo sư Trần Văn Giàu từng xúc động nhìn nhận về người đồng chí của mình: “Trần Huy Liệu là một chính khách, một sử gia mà hậu thế không bao giờ quên…” Sự tận tụy trong việc dìu dắt lớp người đi sau, kết hợp với phương pháp làm việc nghiêm cẩn — “đi đến tận nơi, xem tận chỗ, đọc tận nguồn” — đã hun đúc nên một truyền thống học thuật nghiêm túc, khách quan cho các thế hệ sử gia đời sau.
Thắp lửa truyền thống, soi đường cho thế hệ mai sau
Nhìn lại cuộc đời và sự nghiệp vẻ vang của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu không chỉ là dịp để hậu thế bày tỏ lòng thành kính tri ân một bậc trí thức tiền bối kiệt xuất, mà quan trọng hơn là để lĩnh hội những bài học sâu sắc về trách nhiệm của người trí thức trước vận mệnh của quốc gia, dân tộc.
Giữa nhịp sống đổi mới và hội nhập của đất nước hôm nay, gắn liền với tinh thần của dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh, cuộc đời của người con ưu tú quê hương Vụ Bản, Nam Định (nay thuộc Ninh Bình) mãi là một minh chứng sống động: Lòng yêu nước chân chính, khi được soi chiếu bởi tri thức khoa học, bản lĩnh kiên định và sự trung thực tuyệt đối với sự thật, sẽ tạo ra sức mạnh trường tồn, hóa thành ngọn lửa thiêng liêng soi đường cho các thế hệ mai sau trên hành trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam ngày càng giàu đẹp, hùng cường.
Sứ mệnh nối dài quá khứ với tương lai
Khi khép lại trang sử về cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu, điều đọng lại sâu đậm nhất không chỉ là những con số thống kê ấn tượng về số lượng công trình nghiên cứu hay những chức vụ trọng trách mà ông từng đảm nhiệm trong bộ máy nhà nước. Giá trị lớn nhất và bền vững nhất mà ông để lại chính là tinh thần phụng sự vô điều kiện đối với Tổ quốc và nhân dân, được soi sáng bởi một nhân cách trí thức lớn luôn tôn thờ sự thật khách quan.
Trong bối cảnh hiện nay, khi đất nước đang bước vào kỷ nguyên vươn mình mạnh mẽ với những yêu cầu mới về hội nhập và phát triển, những di sản tư tưởng mà ông để lại vẫn giữ nguyên vẹn tính thời sự sâu sắc. Đó là bài học đắt giá về bản lĩnh giữ vững lập trường, thái độ làm việc khoa học nghiêm cẩn, ý thức gắn kết chặt chẽ giữa tri thức nghiên cứu với thực tiễn đời sống xã hội. Những giá trị ấy không chỉ giúp nâng cao chất lượng của ngành sử học nước nhà mà còn góp phần quan trọng vào việc bồi đắp bản sắc văn hóa, nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ hôm nay.
Thông qua dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh, việc tái hiện và lan tỏa câu chuyện về cuộc đời của người con ưu tú xứ Vụ Bản, Nam Định (nay thuộc Ninh Bình) chính là nhịp cầu nối liền quá khứ hào hùng với hiện tại. Qua đó, mỗi chúng ta được nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ những trang sử vàng của cha ông, để ngọn lửa yêu nước và khát vọng cống hiến mãi được tiếp nối, tỏa sáng rực rỡ trong lòng thế hệ mai sau.
————
Xem bài viết này trên tiktok – hoặc Youtube
© NB XUÂN THỜI
Copyright ©