Trong dòng chảy lịch sử cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, có những con người mà cuộc đời họ chính là một cuốn sử sống, gắn liền với mọi bước ngoặt lớn của dân tộc. Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu (1901–1969) là một nhân vật tiêu biểu như thế. Ông không chỉ là nhà hoạt động cách mạng kiên trung, một ngòi bút báo chí sắc sảo, mà còn được giới sử học tôn vinh là “Người anh cả của giới sử học nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa”. Nhưng ít ai biết rằng, đằng sau một trí tuệ uyên bác và bản lĩnh thép ấy là một người con mang nặng tình nghĩa với quê hương – mảnh đất Vụ Bản, Nam Định xưa (nay thuộc xã Vụ Bản tỉnh Ninh Bình).
Làng Vân Cát và những mạch nguồn yêu nước đầu đời
Trần Huy Liệu sinh ngày 5 tháng 11 năm 1901 tại làng Vân Cát, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định trong một gia đình nhà Nho nghèo. Lớn lên giữa cảnh nước mất nhà tan, nhân dân lầm than dưới ách áp bức của thực dân phong kiến, tâm hồn thanh niên trẻ sớm thấm đẫm truyền thống bất khuất của quê hương.
Ngay từ khi mới bước vào tuổi 18, với tấm lòng thương nòi và khí phách của một sĩ phu tân học, ông đã bắt đầu làm thơ, viết báo để nói lên tiếng nói thức tỉnh lòng tự hào dân tộc. Không chịu bó hẹp mình trong lũy tre làng hay con đường khoa cử lối cũ, Trần Huy Liệu sớm dấn thân vào phong trào yêu nước và dân chủ những năm 1925–1926, mang theo khát vọng cháy bỏng tìm đường cứu nước.
Từ ngục tù Côn Đảo đến bản lĩnh của người chiến sĩ cộng sản
Con đường cách mạng của Trần Huy Liệu không trải hoa hồng mà được tôi luyện qua những thử thách khắc nghiệt nhất của hệ thống nhà tù thực dân.
Cuối năm 1929, vì các hoạt động chống Pháp sôi nổi, ông bị thực dân kết án 5 năm tù và đày ra “địa ngục trần gian” Côn Đảo. Thế nhưng, nhà tù tàn bạo của đế quốc không thể khuất phục được ý chí của người trí thức yêu nước, mà ngược lại, đã biến nơi đây thành “trường học” lớn. Chính tại Côn Đảo, qua việc nghiên cứu các tác phẩm kinh điển và tiếp thu đường lối của Đảng, ông đã giác ngộ chủ nghĩa cộng sản, dứt khoát ly khai khỏi các tổ chức cũ để tự nguyện bước vào hàng ngũ của giai cấp vô sản.
Không dừng lại ở Côn Đảo, cuộc đời ông tiếp tục gắn liền với những nhà tù khét tiếng khác như Sơn La, Bá Vân, Nghĩa Lộ. Dưới hầm tối Sơn La hay trong những căng giam hẻo lánh, ông vẫn miệt mài viết báo bí mật (Suối Reo, Dòng Sông Công, Đường Nghĩa…) để vực dậy tinh thần lạc quan, ý chí chiến đấu của các đồng chí mình. Bản lĩnh ấy, khí phách ấy đã định hình nên một nhân cách lớn: kiên định, trung thực và tận hiến cho nhân dân.
“Người anh cả” và sứ mệnh dựng xây nền sử học cách mạng
Từ một nhà báo, nhà văn hóa lăn lộn qua các phong trào thực tiễn, bước ngoặt lớn đưa Trần Huy Liệu đến với đỉnh cao khoa học chính là nhiệm vụ xây dựng nền sử học nước nhà. Với quan điểm “nghiên cứu lịch sử là nhằm tìm ra những quy luật và kinh nghiệm để phục vụ cách mạng, phục vụ nhân dân”, ông là người đề xuất và đặt những viên gạch hồng đầu tiên thành lập Ban Nghiên cứu Văn – Sử – Địa (tiền thân của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam và Viện Sử học ngày nay).
Là Viện trưởng đầu tiên của Viện Sử học, Chủ tịch đầu tiên của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, ông đã quy tụ được một đội ngũ những “cây đa cây đề” của khoa học nước nhà như Đào Duy Anh, Trần Văn Giàu, Văn Tân, Trần Đức Thảo… chung tay xây dựng một nền sử học mác-xít đứng trên lập trường của quần chúng nhân dân. Hàng loạt công trình đồ sộ như Lịch sử 80 năm chống Pháp (tác phẩm được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh), Lịch sử Thủ đô Hà Nội, hay bộ Tài liệu tham khảo lịch sử cách mạng cận đại Việt Nam (12 tập) mãi là di sản vô giá cho hậu thế.
Lời kết: Cuộc đời 68 năm tuổi đời với hơn nửa thế kỷ hoạt động không mệt mỏi của Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu là một bản hùng ca đẹp về lòng yêu nước và tinh thần tận hiến. Hướng về cội nguồn quê hương Nam Định – Ninh Bình và tinh thần Người kể chuyện Hà Nam Ninh, việc ôn lại cuộc đời ông không chỉ là sự tri ân một bậc trí thức lớn, mà còn là cách để chúng ta thắp lửa tự hào, lan tỏa những giá trị chân thực và nhân bản đến thế hệ hôm nay.
⚠️ CHÚ Ý: Bạn đang đọc bài viết thuộc dự án NGƯỜI KỂ CHUYỆN HÀ NAM NINH – series các nội dung truyền thông về NHÀ SỬ HỌC TRẦN HUY LIỆU của NB XUÂN THỜI. Đây là loạt nội dung bài viết và video hưởng ứng kế hoạch tuyên truyền nhân kỷ niệm 125 ngày sinh Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu và hội thảo khoa học với chủ đề “Trần Huy Liệu – Nhà cách mạng, Nhà văn hóa, người đặt nền móng cho sử học Việt Nam hiện đại” của ĐU-UBND-UBMTTQ xã Vụ Bản (tỉnh Ninh Bình) tháng 10.2026. Nội dung trong bài viết/video này có sử dụng các tư liệu từ bản thảo cuốn sách “Trần Huy Liệu – nhà cách mạng, nhà văn hóa, nhà sử học trung thực và nhân bản, người đặt nền móng cho sử học Việt Nam hiện đại”.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
