Trong hành trình khám phá quần thể di tích Phủ Dầy, hầu hết du khách đều biết đến Phủ Tiên Hương – trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu, hay Phủ Vân Cát – nơi gắn liền với huyền tích về tuổi thơ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Thế nhưng, ít ai biết rằng giữa vùng đất linh thiêng ấy còn có một ngôi phủ nhỏ, lặng lẽ nép mình sau những nếp nhà cổ của làng Tiên Hương. Không đồ sộ như Phủ Tiên Hương, cũng không nhiều người hành lễ như Phủ Vân Cát, nhưng đối với những người am hiểu về Phủ Dầy, đây lại là một trong những địa điểm quan trọng nhất. Đó là Phủ Nội Tiên Đình – Thánh Tổ Linh Từ, thường được gọi ngắn gọn là Phủ Nội.
Nếu ví toàn bộ quần thể Phủ Dầy như một cuốn sử thi về Thánh Mẫu Liễu Hạnh, thì Phủ Tiên Hương là nơi tôn vinh vị Thánh Mẫu, Phủ Vân Cát lưu giữ ký ức của Người, còn Phủ Nội lại mở ra một chương hoàn toàn khác. Nơi đây không kể về những phép màu hay sự linh ứng, mà kể về cội nguồn của dòng họ đã sinh ra vị Thánh Mẫu được nhân dân tôn kính là “Mẫu Nghi Thiên Hạ”, một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Theo các tư liệu Hán Nôm và gia phả hiện còn lưu giữ tại Phủ Nội, đặc biệt là Trần Lê gia phả, Tiên Từ phả ký và Trần Lê lịch đại ngọc phả: Thánh Mẫu Liễu Hạnh vốn là Đệ Nhị Quỳnh Nương, con gái của Ngọc Hoàng Thượng Đế. Trong hội Bàn Đào trên thiên giới, vì sơ ý làm rơi chén ngọc, bà bị Ngọc Hoàng giáng xuống trần gian. Năm Thiên Hựu thứ nhất, đời vua Lê Anh Tông, tức năm 1557, Quỳnh Nương đầu thai vào gia đình ông Lê Thái Công và bà Trần Thị Phúc, người phụ nữ thuộc đời thứ ba của dòng họ Trần Lê ở vùng An Thái, sau này thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định và ngày nay thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình.
Chính chi tiết này tạo nên giá trị đặc biệt của Phủ Nội. Đây không đơn thuần là một ngôi phủ thờ Thánh Mẫu, mà là nơi phụng thờ Đức Thánh Tổ, Cao Cao Tổ, Vương Phụ Lê Thái Công, Vương Mẫu Trần Thị Phúc và các bậc tiên tổ của dòng họ Trần Lê. Nói cách khác, nếu Phủ Tiên Hương và Phủ Vân Cát hướng đến việc tôn vinh Thánh Mẫu với tư cách một vị thần linh trong tín ngưỡng dân gian, thì Phủ Nội lại gìn giữ ký ức về cội nguồn gia tộc – nơi khởi đầu cho cuộc đời của Giáng Tiên trước khi bà trở thành Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Ngay từ cổng phủ, người ta đã cảm nhận được ý nghĩa ấy. Trên cổng là 3 chữ Hán “Tổ Thánh Từ – 祖 聖 祠”, khẳng định đây là nơi thờ các bậc tiên tổ của dòng họ. Hai bên cổng là đôi câu đối cổ:
高明降世神上等安泰至敬天 最靈千古女英風仙鄉留在地
Nghĩa là:
Cao minh giáng thế thần thượng đẳng, An thái chí kính thiên Tối linh thiên cổ nữ anh phong, Tiên hương lưu tại địa.
Có thể diễn giải là:
“Bậc Thượng đẳng thần giáng thế, làm rạng danh đất An Thái, khiến lòng người thêm kính ngưỡng trời cao; đức linh thiêng của bậc nữ anh hùng còn mãi cùng năm tháng, lưu dấu trên mảnh đất Tiên Hương.“
Đôi câu đối không chỉ ca ngợi sự linh thiêng của Thánh Mẫu mà còn khẳng định mối liên hệ giữa vùng đất An Thái – Tiên Hương với huyền tích giáng sinh của Người.
Bước qua cổng phủ là khoảng sân nơi đặt tấm bia đá dựng vào năm Duy Tân nguyên niên (1907). Văn bia ghi lại việc nhân dân địa phương và các bậc chức sắc cùng chung tay trùng tu, gìn giữ di tích. Đây là minh chứng cho thấy từ đầu thế kỷ XX, Phủ Nội đã được cộng đồng xem như một địa điểm có giá trị đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng của vùng Phủ Dầy.
Kiến trúc của Phủ Nội không đồ sộ nhưng vẫn giữ được dáng vẻ cổ kính. Toàn bộ công trình gồm ba gian thờ nối tiếp nhau theo trục thần đạo. Tòa bái đường năm gian bằng gỗ lim được dựng theo lối kiến trúc truyền thống của đồng bằng Bắc Bộ. Chính giữa là ban thờ Công Đồng Tứ Phủ. Phía trên treo bức hoành phi cổ khắc bốn chữ “Thụ Trí Giới Phúc”, mang ý nghĩa khuyên con người giữ đạo lý, sống lương thiện để đón nhận phúc lành. Hai bên là các ban thờ Đức Thánh Trần, Nhị Vị Vương Cô, Sơn Trang và Quan Ngũ Đình, phản ánh sự hòa quyện giữa tín ngưỡng thờ Mẫu với hệ thống thần linh của Tam phủ, Tứ phủ.
Tiến sâu vào tòa đệ nhị là không gian thờ Tam Tòa Thánh Mẫu, được bài trí trang nghiêm với những mảng chạm khắc, sơn son thếp vàng tinh xảo. Tuy nhiên, điểm đặc biệt nhất của Phủ Nội lại nằm trong cung đệ nhất. Đây là nơi đặt ban thờ Đức Thánh Tổ, hai bên là ban thờ Vương Phụ Lê Thái Công và Vương Mẫu Trần Thị Phúc. Phía trên treo bức hoành phi đề ba chữ “Thánh Tổ Từ”, khẳng định rõ chức năng của ngôi phủ là nơi thờ cội nguồn dòng họ. Điều này khiến Phủ Nội trở thành một di tích rất đặc biệt trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu, bởi hiếm có nơi nào vừa thờ Thánh Mẫu, vừa dành vị trí trang trọng để tưởng nhớ những người đã sinh thành nên Người.
Không chỉ có giá trị về kiến trúc và tín ngưỡng, Phủ Nội còn lưu giữ một kho tư liệu quý. Nơi đây hiện còn bảo tồn nhiều bộ gia phả, thần tích, sắc phong của các triều đại phong kiến cùng những bài văn tế cổ. Đặc biệt là quả chuông đồng đúc vào năm Tự Đức thứ hai mươi chín (1876), trên thân chuông khắc bài minh với lời răn dạy sâu sắc: Lời văn ấy không chỉ phản ánh tư tưởng đạo đức của người xưa mà còn thể hiện tinh thần cốt lõi của tín ngưỡng thờ Mẫu: con người muốn được hưởng phúc trước hết phải biết sống thiện, sống ngay thẳng và giữ gìn nhân cách.
Ngày nay, giữa nhịp sống hiện đại, Phủ Nội vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân của lịch sử. Ngôi phủ không ồn ào, không phô trương, nhưng lại gìn giữ những giá trị mà không một di tích nào khác trong quần thể Phủ Dầy có được. Đó là ký ức về một dòng họ, là những trang gia phả nối liền giữa thần tích và đời thực, giữa niềm tin dân gian và truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người Việt chúng ta.
Có lẽ chính vì vậy mà khi đến với Phủ Nội, mỗi người đều mang theo một cảm nhận rất khác. Họ không chỉ vừa đi qua một công trình tín ngưỡng, mà như vừa bước vào ngôi nhà của một gia tộc đã góp phần tạo nên một biểu tượng văn hóa lớn của dân tộc. Và cũng từ nơi đây, câu chuyện về Thánh Mẫu Liễu Hạnh không còn chỉ là huyền thoại về một vị tiên nữ giáng trần, mà trở thành câu chuyện về cội nguồn, về gia đình và về những giá trị nhân văn đã nuôi dưỡng một trong những tín ngưỡng đặc sắc nhất của người Việt Nam.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
