Tam Tòa Thánh Mẫu là ai? Ba vị Thánh Mẫu đứng đầu điện thần Tứ phủ

Tam Tòa Thánh Mẫu là ba vị Thánh Mẫu tối cao trong hệ thống Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt (đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể)

Tam Tòa Thánh Mẫu – ba vị Thánh Mẫu cai quản ba miền vũ trụ

Khi bước vào một ngôi đền, phủ thờ Mẫu ở miền Bắc, điều đầu tiên thu hút sự chú ý của chúng ta thường là ban thờ chính với ba pho tượng nữ thần uy nghi, khoác ba màu áo khác nhau: đỏ, xanh và trắng. Đó chính là Tam Tòa Thánh Mẫu – một hình tượng trung tâm, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.

Vậy ba vị Thánh Mẫu ấy là ai? Vì sao các Ngài được đặt ở vị trí trang trọng nhất trong điện thờ? Và mỗi vị đại diện cho quyền năng nào trong thế giới tâm linh của người Việt?

Theo quan niệm phổ biến trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tam Tòa Thánh Mẫu gồm ba vị:
– Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên: cai quản miền trời, tượng trưng cho những quyền năng của thiên nhiên như mây, mưa, sấm, chớp và các hiện tượng trên bầu trời.
– Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn: cai quản miền rừng núi, đại diện cho thế giới cây cối, muông thú, núi rừng và sự sinh sôi của tự nhiên.
– Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ: cai quản miền sông nước, biển cả, ao hồ, sông suối và những nguồn nước gắn bó mật thiết với đời sống con người.

Ba vị Thánh Mẫu không đơn thuần là ba nhân vật thần linh riêng biệt. Các Ngài còn là biểu tượng cho ba không gian tự nhiên quan trọng, tạo nên môi trường sống và quyết định sự tồn tại, phát triển của cộng đồng cư dân nông nghiệp Việt Nam.

Theo cách diễn giải này, trời ban mưa thuận gió hòa, rừng núi nuôi dưỡng muôn loài, còn sông nước đem lại nguồn sống và phù sa cho đồng ruộng. Tất cả đều được nhân cách hóa thành hình tượng những người Mẹ có quyền năng che chở, bảo vệ và ban phúc cho con người

Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên – người Mẹ của miền trời

Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, còn được gọi là Mẫu Đệ Nhất Thiên Tiên, là vị Thánh Mẫu cai quản Thiên phủ – miền trời trong vũ trụ quan của tín ngưỡng thờ Mẫu. Trong quan niệm dân gian, bầu trời có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của con người. Mưa thuận gió hòa đem lại mùa màng tươi tốt, còn hạn hán, bão tố, sấm sét có thể gây ra những tai họa khôn lường. Bởi vậy, việc tôn thờ một vị nữ thần cai quản miền trời thể hiện khát vọng được bảo vệ trước những biến động của thiên nhiên.

Mẫu Thượng Thiên thường được thể hiện với sắc phục màu đỏ, biểu tượng cho Thiên phủ và những quyền năng của trời đất.

Một điểm đáng chú ý là trong nhiều dòng thực hành thờ Mẫu ở miền Bắc, Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên có mối liên hệ mật thiết với Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Thậm chí, trong tâm thức của nhiều người thực hành tín ngưỡng, hai danh xưng này được đồng nhất hoặc được nhìn nhận như những phương diện khác nhau của cùng một vị Thánh Mẫu.

Đây cũng là một vấn đề cần tìm hiểu sâu hơn khi chúng ta nghiên cứu về Thánh Mẫu Liễu Hạnh – nhân vật có vị trí đặc biệt trong lịch sử hình thành và phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam.

Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn – người Mẹ của núi rừng

Nếu Mẫu Thượng Thiên đại diện cho miền trời thì Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn là vị Thánh Mẫu cai quản miền rừng núi, còn gọi là Nhạc phủ. Trong đời sống của cư dân Việt cổ, rừng núi không chỉ là nơi cung cấp gỗ, củi, thức ăn, dược liệu mà còn là không gian sinh tồn của nhiều cộng đồng dân cư. Núi rừng được nhìn nhận như một thế giới rộng lớn, huyền bí, chứa đựng sức mạnh tự nhiên mà con người vừa nương tựa, vừa kính sợ.

Từ nhận thức ấy, hình tượng Mẫu Thượng Ngàn ra đời và được tôn thờ như người Mẹ bảo hộ núi rừng, muôn thú và các cộng đồng cư dân miền sơn cước. Mẫu thường được thể hiện với trang phục màu xanh, màu sắc tượng trưng cho cây cối, núi rừng và sức sống bất tận của thiên nhiên.

Trong hệ thống thần linh Tứ phủ, Mẫu Thượng Ngàn giữ vị trí Mẫu Đệ Nhị, có quyền cai quản Nhạc phủ. Dưới quyền của Ngài là hệ thống các vị thần linh miền rừng núi, trong đó có các vị Chầu Bà, các Cô và những vị thần thuộc hệ thống Sơn Trang.

Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ – người Mẹ của sông nước

Vị thứ ba trong Tam Tòa Thánh Mẫu là Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, còn gọi là Mẫu Thoải hay Thủy Cung Thánh Mẫu. Thoải là cách gọi gắn với thủy giới, tức thế giới sông nước. Mẫu Thoải cai quản miền sông hồ, biển cả, nguồn nước và các dòng chảy trong tự nhiên.

Đối với một đất nước có nền văn minh nông nghiệp lúa nước như Việt Nam, nước luôn giữ vai trò sống còn. Nước nuôi dưỡng đồng ruộng, tạo điều kiện cho sản xuất và sinh hoạt, nhưng cũng có thể trở thành sức mạnh tàn phá khi lũ lụt, bão tố xảy ra. Bởi vậy, người Việt từ lâu đã hình thành niềm tin vào những vị thần cai quản sông nước, trong đó hình tượng Mẫu Thoải trở thành một biểu tượng quan trọng.

Mẫu Thoải thường mặc áo màu trắng, tượng trưng cho Thoải phủ. Trong hệ thống Tứ phủ, Ngài giữ vị trí Mẫu Đệ Tam, cai quản miền thủy giới.

Trong dân gian lưu truyền nhiều huyền tích về Mẫu Thoải, về các vị thủy thần và những nhân vật có liên quan đến sông nước. Những câu chuyện ấy phản ánh sự gắn bó lâu đời giữa con người với môi trường sông ngòi, biển cả và khát vọng chế ngự thiên nhiên.

Vì sao ba vị Thánh Mẫu lại có ba màu áo khác nhau?

Một trong những đặc điểm dễ nhận biết nhất của Tam Tòa Thánh Mẫu chính là màu sắc trang phục. Ba màu đỏ, xanh và trắng không chỉ có ý nghĩa phân biệt các vị Thánh Mẫu mà còn mang tính biểu tượng cho ba miền vũ trụ.

Trong thực hành nghi lễ, màu sắc còn gắn với hệ thống trang phục, khăn áo và các giá hầu đồng. Đây là một phần quan trọng tạo nên tính nghệ thuật và đặc trưng của nghi lễ thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng cách thể hiện tượng thờ, vị trí các pho tượng và một số quy ước màu sắc có thể có khác biệt giữa các đền, phủ và dòng thực hành.

Tam Tòa Thánh Mẫu có phải là toàn bộ hệ thống Thánh Mẫu trong Đạo Mẫu?

Đây là một câu hỏi rất đáng chú ý, bởi nhiều người thường cho rằng tín ngưỡng thờ Mẫu chỉ có ba vị Thánh Mẫu. Thực tế, trong quá trình phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu, hệ thống thần linh đã được mở rộng từ Tam phủ thành Tứ phủ.

Nếu Tam phủ gồm Thiên phủ, Nhạc phủ và Thoải phủ thì Tứ phủ có thêm Địa phủ – miền đất, do Mẫu Địa cai quản. Mẫu Địa thường được thể hiện với trang phục màu vàng. Tuy nhiên, trong nhiều điện thờ Mẫu ở miền Bắc, ban thờ chính vẫn chỉ thể hiện ba pho tượng Tam Tòa Thánh Mẫu với ba màu đỏ, xanh và trắng. Mẫu Địa có thể được thờ riêng hoặc được thể hiện theo những cách khác nhau tùy từng dòng thực hành.

Vì vậy, cần phân biệt rõ hai khái niệm: Tam Tòa Thánh Mẫu là ba vị Thánh Mẫu thường được tôn trí tại ban thờ chính; còn hệ thống Tứ phủ là một cấu trúc thần điện rộng hơn, bao gồm bốn miền vũ trụ và các vị thần linh thuộc từng phủ.

Ý nghĩa sâu xa của hình tượng Tam Tòa Thánh Mẫu

Nhìn rộng hơn, Tam Tòa Thánh Mẫu không chỉ phản ánh thế giới quan của người Việt cổ mà còn thể hiện một triết lý nhân sinh sâu sắc: con người luôn gắn bó với thiên nhiên, nương tựa vào thiên nhiên và cần sống hài hòa với thiên nhiên.

Ba vị Thánh Mẫu đại diện cho ba không gian có ý nghĩa đặc biệt đối với sự sống. Đó là trời, rừng và nước. Mỗi không gian có những quyền năng riêng, nhưng cùng hợp thành một thế giới thống nhất, nuôi dưỡng con người và vạn vật.

Đáng chú ý, việc nhân cách hóa các lực lượng tự nhiên thành hình tượng người Mẹ cũng thể hiện một nét đặc sắc trong văn hóa Việt Nam. Người Mẹ không chỉ là người sinh thành, dưỡng dục con người mà còn được nâng lên thành biểu tượng của sự che chở, bao dung, nhân từ và quyền năng sáng tạo.

Có lẽ chính vì thế mà hình tượng Thánh Mẫu có sức sống bền bỉ trong tâm thức người Việt. Dù trải qua nhiều biến đổi của lịch sử, những giá trị văn hóa và tinh thần gắn với việc tôn thờ Mẫu vẫn tiếp tục được gìn giữ, thực hành và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Năm 2016, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện này không chỉ ghi nhận giá trị của một thực hành tín ngưỡng mà còn khẳng định sức sống của một di sản văn hóa đặc sắc, nơi hội tụ lịch sử, truyền thuyết, âm nhạc, nghệ thuật diễn xướng và tâm thức cộng đồng người Việt.

——-

Xem bài viết này trên tiktok – hoặc Youtube
© NB XUÂN THỜI