Giữa vùng đồng bằng phẳng lặng của huyện Vụ Bản tỉnh Nam Định xưa, bỗng nổi lên một dãy núi nhỏ mang tên Tiên Hương. Trên đỉnh núi ấy, giữa mây trời và cây rừng, có một ngôi đền đã tồn tại hàng trăm năm. Người dân gọi nơi đó là Đền Thượng hay còn gọi là Đền Mẫu Thượng Ngàn. Muốn đến được cửa đền, ai cũng phải bước qua hàng trăm bậc đá. Phải chăng, hành trình ấy không chỉ là leo lên một ngọn núi, mà còn là hành trình tìm về cội nguồn của núi rừng trong tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam?”
Lên non nhớ Mẫu Thượng Ngàn Xuống sông nhớ Mẫu Thoải ban nước nguồn.
Nhắc đến Phủ Dầy, phần lớn du khách sẽ nghĩ ngay đến Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát hay Lăng Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Ít ai biết rằng, phía sau quần thể đền phủ ấy còn có một ngôi đền nằm lặng lẽ trên sườn núi Tiên Hương – ngôi đền duy nhất của cả quần thể hướng con người rời khỏi đồng bằng để tìm đến với không gian của núi rừng.
Đó chính là Đền Mẫu Thượng, hay còn gọi là Đền Thượng, nơi tôn thờ Mẫu Thượng Ngàn – vị Thánh Mẫu cai quản miền rừng núi trong tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ của người Việt. Và đây chính là điểm đến tiếp theo trong video ngày hôm nay của Người kể chuyện Hà Nam Ninh.
Nếu Mẫu Liễu Hạnh được tôn là Mẫu Nghi Thiên Hạ, biểu tượng của người Mẹ bao dung và nhân từ, thì Mẫu Thượng Ngàn lại là hiện thân của núi rừng, cây cỏ, muông thú và nguồn sinh khí của thiên nhiên. Trong tâm thức dân gian, Mẫu Thượng Ngàn chính là người che chở cho những người sống bằng nghề rừng, nghề thuốc, săn bắn và khai thác lâm sản; đồng thời gìn giữ sự cân bằng giữa con người với thiên nhiên. Chính vì vậy, đền thờ của Mẫu luôn được đặt ở những nơi có địa thế cao, gần núi non và cây rừng.
Tại Phủ Dầy, ngôi đền ấy được dựng trên đỉnh núi Tiên Hương – một dãy núi thấp nhưng nổi bật giữa vùng đồng bằng Sơn Nam Hạ. Từ chân núi nhìn lên, dòng chữ “Mẫu Thượng Ngàn” hiện rõ trên sườn núi như lời chào dành cho khách hành hương. Muốn đến được cửa đền, du khách phải men theo con đường nhỏ dẫn từ khu vực Đình Ông Khổng, rồi từng bước vượt qua hàng trăm bậc đá. Con đường không quá dài, nhưng đủ để mỗi người cảm nhận sự thay đổi của không gian: từ tiếng xe cộ và nhịp sống dưới chân núi đến tiếng chim, tiếng gió và màu xanh của cây cối trên cao.
Đó không chỉ là một quãng đường địa lý, mà còn là sự chuyển đổi trong cảm xúc. Người xưa dường như cố ý đặt ngôi đền trên cao để mỗi bước chân hành hương trở thành một bước gột bỏ những lo toan của cuộc sống thường ngày trước khi bước vào cõi linh thiêng của Mẫu Thượng Ngàn.
Theo tư liệu còn lưu giữ tại di tích, Đền Mẫu Thượng được xây dựng từ khá sớm. Đôi câu đối do Tiến sĩ Lê Hi Vĩnh soạn năm 1857 vẫn được truyền lại, trong đó có nhắc đến hai mốc thời gian quan trọng, câu đối như sau:
“Thái Tông Thiệu Bình nguyên niên, Phạm gia khải thánh Thế Tông Quang Hưng sơ thế, Thái lĩnh lập từ.”
Tạm dịch là:
“Đời vua Lê Thái Tông, năm đầu niên hiệu Thiệu Bình (1434), họ Phạm sinh ra bậc thánh. Đời vua Lê Thế Tông, năm đầu niên hiệu Quang Hưng (1578), lập đền trên núi Thái.”
Đôi câu đối không chỉ ghi nhớ lịch sử hình thành ngôi đền mà còn cho thấy núi Tiên Hương xưa còn được gọi là núi An Thái hay núi Thái. Từ nhiều thế kỷ trước, nơi đây đã được xem là vùng đất linh thiêng, đủ để người xưa chọn làm nơi phụng thờ Mẫu Thượng Ngàn.
Trải qua thời gian, chiến tranh và nhiều lần trùng tu, Đền Mẫu Thượng ngày nay đã có diện mạo khang trang hơn. Những năm gần đây, nhờ sự công đức của nhân dân và du khách thập phương, khuôn viên đền được mở rộng, sân tế được lát mới, nhà sắm lễ được xây dựng đồng bộ, tạo nên một không gian thoáng đãng nhưng vẫn giữ được vẻ tĩnh mịch của ngôi đền giữa núi rừng.
Ngay trước chính điện là Động Chúa Sơn Lâm – Sơn Trang, một hạng mục được dựng mới nhưng mang ý nghĩa đặc biệt. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Sơn Trang là miền cai quản của các Chúa Sơn Lâm, các Cô Sơn Trang và các vị thần núi. Sự hiện diện của Động Sơn Trang ngay trước cửa chính điện không chỉ làm phong phú thêm không gian thờ tự mà còn nhấn mạnh vai trò của Mẫu Thượng Ngàn như người Mẹ của núi rừng, muông thú và cây cỏ.
Bước vào chính điện, du khách sẽ bắt gặp không gian thờ tự trang nghiêm với ban thờ Mẫu Thượng Ngàn đặt ở vị trí trung tâm. Hình tượng Mẫu trong sắc phục xanh – màu của đại ngàn – gợi lên cảm giác vừa uy nghi, vừa gần gũi. Hai bên là các ban thờ thuộc hệ thống Sơn Trang, phản ánh sự kết nối giữa Mẫu Thượng Ngàn với toàn bộ tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ.
Ít người để ý rằng, phía nam Đền Mẫu Thượng còn có một ngôi chùa cổ nhỏ. Trong khuôn viên chùa hiện vẫn lưu giữ cây hương đá khắc kinh Phật từ đầu thế kỷ XVIII cùng bảo tháp 14 tầng mang phong cách kiến trúc thời Nguyễn. Sự hiện diện của ngôi chùa bên cạnh ngôi đền thêm một lần nữa phản ánh đặc trưng của văn hóa Việt Nam: Phật giáo và tín ngưỡng dân gian không tách rời, mà cùng song hành trong một không gian văn hóa thống nhất. Đây cũng là nét đặc sắc đã nhiều lần xuất hiện trong quần thể Phủ Dầy, từ Chùa Tiên Hương đến Đền Mẫu Thượng. Và Chùa Tiên Hương chính là một di tích đã được chúng tôi kể đến trong chương trình ở tập video số 5, xin mời các bạn tìm xem lại để có thêm được nhiều thông tin kiến thức và lịch sử hơn tại video số 5 – Chùa Tiên Hương, các bạn nhé!
Vào mỗi dịp lễ hội Phủ Dầy tháng Ba âm lịch, dòng người hành hương lại nối nhau leo lên đỉnh núi Tiên Hương. Có người cầu sức khỏe, có người cầu bình an, có người chỉ muốn đứng trên sân đền để nhìn xuống toàn cảnh quần thể Phủ Dầy trải rộng dưới chân núi. Từ vị trí ấy, những mái phủ rêu phong, những cánh đồng xanh và làng mạc thanh bình hiện ra như một bức tranh, khiến người ta hiểu vì sao cha ông lại chọn nơi đây để dựng đền.
Nếu Phủ Tiên Hương tượng trưng cho tình mẫu tử, Phủ Nội gợi nhớ cội nguồn, Đền Giếng nhắc về dòng nước nuôi dưỡng sự sống, thì Đền Mẫu Thượng lại đưa con người trở về với núi rừng – nơi thiên nhiên vẫn giữ vẻ nguyên sơ và hùng vĩ. Trong thế giới quan của người Việt, con người không tách rời thiên nhiên. Đồng bằng cần nước từ thượng nguồn, còn núi rừng che chở cho đồng bằng khỏi thiên tai và gìn giữ nguồn sinh khí của đất trời. Có lẽ vì thế mà giữa trung tâm của tín ngưỡng thờ Mẫu, người xưa vẫn dành một vị trí trang trọng trên đỉnh núi để thờ Mẫu Thượng Ngàn, như lời nhắc nhở rằng sự sống chỉ có thể bền vững khi con người biết kính trọng và gìn giữ thiên nhiên.
Rời Đền Mẫu Thượng, ngoảnh nhìn con đường đá vừa đi qua, nhiều người mới nhận ra điều thú vị. Hành trình lên đỉnh núi không chỉ là vượt qua hàng trăm bậc thang. Đó là hành trình từ đồng bằng lên rừng núi, từ những bộn bề của cuộc sống đến khoảng lặng của tâm hồn. Và cũng giống như tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam, ngôi đền trên đỉnh Tiên Hương đã âm thầm gìn giữ suốt nhiều thế kỷ một thông điệp giản dị mà sâu sắc: con người chỉ thực sự bình an khi biết sống hài hòa với thiên nhiên, với cội nguồn và với chính tâm mình.
Và bây giờ thì chúng tôi xin phép chia tay với Đền Thượng để đến với những địa điểm tiếp theo trong hành trình 20 ngày kể chuyện ở Phủ Dầy. Bạn hãy nhớ nhấn nút follow, đăng ký, theo dõi kênh, thả tim và chia sẻ video này nhé, hãy chung tay cùng với Người kể chuyện Hà Nam Ninh chia sẻ những nét đẹp trong đời sống, văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng của quê hương mình đến với bạn bè năm châu.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
