Người kể chuyện Hà Nam Ninh – Vào những năm cuối cùng trước Công nguyên, dưới triều đại Tây Hán, tại vùng đất cổ thôn Thượng Linh, xã Cảo Linh, huyện Thiên Bản, phủ Nghĩa Hưng, đạo Sơn Nam (1). (sau này là thôn Trung Linh, xã Đại Thắng, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định và hiện nay thuộc thôn Thiện Linh, xã Liên Minh, tỉnh Ninh Bình (2)), có gia đình ông Lê Thái và bà Dương Thị Tạo sống bằng nghề y thuật, tích đức hành thiện.
Vào một đêm đông u tịch năm Mậu Ngọ, bà Dương Thị Tạo nằm mộng thấy một luồng ánh sáng kỳ ảo giăng đầy phòng. Từ trong hư không, một con bạch hoa đà (rắn trắng hoa) vảy phát ra năm sắc hào quang lấp lánh bò vào lòng bà. Tỉnh giấc, bà mang thai. Đến ngày 15 tháng 11 năm Kỷ Mùi (năm 2 TCN), bà sinh hạ một bé gái. Kỳ lạ thay, đứa trẻ vừa chào đời đã mang thần sắc hồng hào, da trắng như trứng gà bóc, khóe miệng nở nụ cười tươi như hoa. Vợ chồng ông Lê Thái đón nhận điềm lành, liền đặt tên con là Lê Thị Hoa.
Đến năm 18 tuổi, nàng Hoa bén duyên với chàng Mai Tiến – một thanh niên hào hoa, văn võ toàn tài ở làng Phú Cốc bên cạnh.
Đền làng Trung Linh – nơi thờ Nữ tướng Lê Thị Hoa công chúa tại (làng Giềng) xã Đại Thắng, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định – nay là thôn Thiện Linh, xã Liên Minh, tỉnh Ninh Bình
Mối thù huyết lệ…
Vào năm thứ 34 SCN, nhà Đông Hán cử Tô Định sang làm Thái thú Giao Chỉ. Hắn là kẻ tham lam, bạo ngược và cực kỳ háo sắc. Không những thế, Tô Định là kẻ đàn áp, bức hại các bậc anh tài, cướp bóc của cải của nhân dân và gieo rắc tai ương khắp cõi Giao Chỉ. Khi gặp bà Lê Thị Hoa, dù biết bà là vợ của ông Mai Tiến, nhưng Tô Định vẫn si mê nhan sắc của bà.
Lúc bấy giờ, ông Mai Tiến chồng của bà Lê Thị Hoa đang giữ chức Huyện Doãn huyện Gia Lâm. Nhờ tấm lòng thanh liêm, thương dân như con, ông được nhân dân hết mực kính trọng. Chính điều đó lại khiến Tô Định ghen ghét. Nhân việc si mê nhan sắc tuyệt trần của bà Lê Thị Hoa nhưng bị khước từ, viên Thái thú tàn bạo đã vu oan cho ông Mai Tiến tội làm phản rồi ra tay hãm hại.
Vì thế, trong đêm tối mịt mùng, ôm mối thù sâu thẳm, bà Lê Thị Hoa dắt theo 4 người con trai nhỏ (Mai Đạt, Mai Thỏa, Mai An, Mai Trí) tìm đường chạy trốn về quê nhà trước sự săn tìm sát hại của Tô Định. Đứng trước linh cữu của chồng, bà Lê Thị Hoa đã thề rằng: “Ta thà làm ma trinh phụ, chứ quyết không làm kẻ phụ bạc!”
Năm ấy, bà bán hết gia sản, chiêu mộ được hơn 2.000 nghĩa sĩ ở quanh vùng Thượng Linh, Phú Cốc, nghĩa là quê của mình và quê của chồng, để đứng lên chống lại Tô Định. Nhưng thế giặc còn mạnh, cuộc khởi nghĩa của bà cùng các nghĩa sỹ bị thất bại, bà ôm các con tháo chạy vào vùng Ái Châu (Thanh Hóa ngày nay).
Trời đêm ấy đổ mưa như trút nước. Mẹ con bà mệt nhoài, nằm nghỉ trong một quán cỏ ven đường Nga Sơn rồi thiếp đi. Trong cơn mê man, không gian chợt lắng xuống, một vị Thần tướng tay cầm binh khí, thân phát hào quang hiện ra trước mặt bà và cất giọng uy nghiêm:
“Nếu muốn yên thân thì tìm đường về ở làng Yên Nội, nhất định sau này sẽ báo được thù lại còn được rạng rỡi công danh”.
Bừng tỉnh giấc, bà nói chuyện lại với người con trường là Mai Đạt, rồi hỏi thăm người dân bản địa, quả nhiên vùng này có một nơi tên là trang Yên Nội. Nhìn địa thế đất đai sầm uất, giữa có khu gò bằng phẳng, bà biết đây chính là nơi đất Thánh che chở nên đã quyết định các con ở lại sinh sống. Từ đó, bà Lê Thị Hoa cố gắng lập xóm làng, kêu gọi người dân khai phá mở mang thêm vùng đất mới, và nuôi dạy 4 người con thành những chàng trai tinh thông thao lược.
Năm tháng trôi qua, khi bốn người con trai đã trưởng thành, một ngày nọ bà Lê Thị Hoa đột ngột lâm bệnh nặng, sốt kéo dài mười mấy ngày đêm, thuốc thang vô hiệu tưởng chừng như không thể qua khỏi. Thế nhưng khi nghĩ đến thù chồng chưa trả, bà gượng dậy, sai các con lập đàn tế giữa trời. Tắm gội sạch sẽ, bà phục bái dưới đàn khấn nguyện mà rằng:
“Thiếp bất hạnh, chồng bị hại oan. Chỉ xin trời đất chứng giám cho thiếp sống thêm tháng ngày để thấy các con trả được thù cha. Được như vậy là mãn nguyện, sau đó xin chết trước đàn này!”
Và dường như lời nguyện cầu của bà đã thấu đến trời xanh. Trong cơn mơ màng, một ông lão râu tóc bạc phơ hiện ra dặn dò: “Ngươi muốn sống để thấy con trả thù, hãy lập đàn Bông Hoa, thắp hai cây nến, tiền vàng áo mũ, dưới bày cỗ mặn, trên bày cỗ chay, cầu đảo trong năm ngày là được.” Bà tỉnh dậy dặn các con làm theo đúng lời thần nhân chỉ bảo, kỳ diệu thay, đúng 5 ngày sau đó bệnh tật tan biến, bà khỏe mạnh trở lại như thường.
Nàng Hoa hay Lê Thị Hoa (chữ Hán: 黎氏華; 2 TCN – 41) là một nữ tướng thời Hai Bà Trưng, khởi nghĩa tại vùng Nga Sơn (Thanh Hóa).
Mùa xuân năm thứ 40 SCN (đó là năm Canh Tý), trên vùng đất Hát Môn linh thiêng, Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa. Tiếng trống xuất quân và lời hiệu triệu đánh đuổi giặc Hán nhanh chóng lan khắp Giao Chỉ, khiến các hào kiệt từ khắp nơi đồng loạt hưởng ứng. Lúc này, mẹ con bà Lê Thị Hoa lập tức đem toàn bộ nghĩa sĩ Nga Sơn ra hội quân dưới cờ của Hai Bà Trưng. Bà Lê Thị Hoa được giao quản lãnh đội nữ binh tinh nhuệ, bốn người con thì được gia nhập đội Tả Hữu Tiền Phong.
Chỉ trong một thời gian ngắn, các quận huyện ở Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam đồng loạt hưởng ứng. Nghĩa quân liên tiếp tiến công các thành trì của nhà Đông Hán. Theo Hậu Hán Thư – một bộ sử chính thức ghi chép về triều đại Đông Hán của Trung Quốc, thì trước sức mạnh vũ bão và sự phát triển mạnh mẽ của nghĩa quân dưới quyền Hai Bà Trưng, Tô Định và quân đội của gã đã không đủ sức để chống đỡ, thất bại thảm hại. Riêng Thái thú Tô Định, để bảo toàn mạng sống, hắn đã phải gọt tóc, cắt râu, lột áo trà trộn vào tàn quân tháo chạy về nước.
Sau khi Tô Định bỏ chạy về nước, chính quyền đô hộ Đông Hán ở Giao Chỉ chính thức sụp đổ, lực lượng nghĩa quân làm chủ 65 thành trì, Hai Bà Trưng lên ngôi, xưng là Trưng Vương, đóng đô ở Mê Linh.
Trưng Vương lên ngôi vua, thì phong tước thưởng lộc cho tướng sĩ. Thế nhưng riêng Nữ tướng Lê Thị Hoa lại kiên quyết từ chối tước phong cao sang. Bà chỉ xin Trưng Vương ban cho thực ấp nhỏ ở trang Yên Nội (Nga Sơn) và xin miễn tô thuế, binh dịch hai năm cho dân chúng. Trưng Vương đồng ý, bà cùng các con trở lại Nga Sơn xây dựng vùng đất mới thành nơi trù phú, đông đúc.
Đến tháng 2 năm Tân Sửu (tức là năm 41 SCN), bà lại lâm bệnh nặng. Ngày 25 tháng 2 âm lịch, bốn người con trai vội vàng lập đàn cầu đảo như trước. Nhưng lần này, giữa làn hương khói nghi ngút, một giọng nói vô hình từ cõi âm dội xuống vọng lại:
“Số bà đã hết, khấn cầu làm gì nữa!”
Nghe xong tiếng vọng cõi hư không, bà Lê Thị Hoa mỉm cười thanh thản rồi trút hơi thở cuối cùng tại Nga Sơn, Thanh Hóa. Biết tin bà tạ thế, Trưng Vương vô cùng thương tiếc, ban hiệu là Từ Thiện Phu Nhân, cử sứ thần về hành lễ an táng trang trọng và cho lập miếu thờ.
Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, từ bản phả lục do Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính phụng soạn năm 1572 cho đến những tấm bia đá cổ còn lưu tại đền thờ bà ở Nga Sơn, Thanh Hóa ngày nay, khí chất của nữ tướng Lê Thị Hoa vẫn còn vang vọng đến ngàn năm. Tại đền thờ của bà ngày nay vẫn còn đôi câu đối:
Thệ báo Tô cừu, thanh Bắc khấu Nghĩa phù Trưng chủ, phục Nam bang.
(Thề trả mối thù với Tô Định, trừ khử giặc Bắc / Giữ nghĩa phò Trưng Vương, khôi phục nước Nam)
(1). Đây không phải là địa danh của thời Hai Bà Trưng, mà là địa danh được người đời sau ghi chép, thường là thời Lê hoặc thời Nguyễn. Thứ tự hành chính lúc đó là Đạo → Phủ → Huyện → Xã → Thôn như vậy đây là một đơn vị hành chính thời phong kiến, xuất hiện từ thời vua Lê Thánh Tông (thế kỷ XV), tức khoảng hơn 1.400 năm sau thời Hai Bà Trưng.
(2) Qua các dấu mốc lịch sử khác nhau, qua những lần chia tách và sáp nhập, thì tính đến ngày 01/7/2026 địa danh này có tên gọi là Làng Riềng – Thôn Thiện Linh – xã Liên Minh – tỉnh Ninh Bình (Vui lòng xem thêm ở đây)
——————–
LƯU Ý: Bạn đang đọc bài viết thuộc dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh – nội dung bài viết này dựa trên các nguồn thông tin được NB Xuân Thời tìm hiểu qua lời kể, tư liệu tổng hợp từ sách báo, tư liệu truyền thông và viết soạn lại với mục đích lưu giữ/trân trọng và tôn vinh những nét đẹp trong đời sống – văn hóa – lịch sử của con người và mảnh đất Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình (xưa). Quý bạn đọc chỉ nên xem như một tư liệu tham khảo – xin trân trọng! – Mời bạn xem thêm các câu chuyện về Hà Nam Ninh trên Youtube hoặc Tiktok.
