Nằm sát vách nhau, chung một con đường, một cánh đồng, mối quan hệ vô cùng thâm giao nhưng suốt hàng trăm năm qua, trai gái hai làng có một giao ước bất thành văn: Không bao giờ yêu đương hay kết hôn với nhau. Đó là một câu chuyện có thật ở làng Thượng Lỗi và làng Tức Mặc thuộc Lộc Vượng, Nam Định xưa (nay thuộc phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình.

Truyền thuyết về “Bát hương chị – Bát hương em”

Nguồn gốc của tục lệ này không xuất phát từ thâm thù huyết hận hay tranh chấp đất đai, mà bắt nguồn từ một điển tích lịch sử tâm linh vô cùng cao đẹp được ghi chép trong gia phả của hai làng.

Giai đoạn thứ nhất: Nữ tướng thời Hai Bà Trưng

Vào năm 43 sau Công nguyên, thời Hai Bà Trưng kháng chiến chống quân Nam Hán (nhà Đông Hán). Làng Tức Mặc có bà Phạm Thị Thục Côn (có tài liệu ghi là Vương Thị Thục Côn), một người con gái giỏi võ nghệ, giỏi thủy chiến, được Hai Bà Trưng trọng dụng phong làm tướng quân.

Khi cuộc khởi nghĩa thất thủ, không chịu rơi vào tay giặc, bà đã nhảy xuống sông tuẫn tiết. Xác của bà trôi theo dòng nước về phía làng Thượng Lỗi. Cảm phục lòng trung trinh của nữ tướng, người dân Thượng Lỗi đã vớt thi hài bà lên, chôn cất chu đáo và lập đền thờ phụng, tôn bà làm Thành hoàng làng.

Giai đoạn thứ hai: Vị tướng thời nhà Lý

Hơn 1.000 năm sau (khoảng năm 1138 thời nhà Lý), có viên quan tên là Lý Triều Công được triều đình cử đi đánh giặc ngang qua vùng này. Thấy đền thờ bà Thục Côn linh thiêng, ông đã vào dâng hương xin bà phù hộ. Trận đó ông thắng lớn, dẹp tan quân giặc.

Nhớ ơn bà, ông quay lại dâng hương cảm tạ và sau này khi mất, ông cũng được người dân làng Thượng Lỗi chôn cất, thờ phụng làm vị Thành hoàng thứ hai bên cạnh bà Thục Côn.

Giai đoạn thứ ba: Lời thề kết nghĩa huynh đệ

Khoảng năm 1300 (thời nhà Trần), làng Tức Mặc – vốn là quê hương bản quán của bà Thục Côn – khi đó chưa có Thành hoàng làng riêng. Thấy làng Thượng Lỗi bên cạnh đang thờ phụng người con gái của làng mình rất linh thiêng, các bô lão làng Tức Mặc đã sang Thượng Lỗi xin được rước chân nhang (bát hương) của bà Thục Côn về thờ phụng.

Người dân Thượng Lỗi đồng ý chia sẻ bát hương. Kể từ đó: Làng Thượng Lỗi giữ lại bát hương gốc (được coi là bát hương chị), Làng Tức Mặc rước bát hương phụ về thờ (được coi là bát hương em).

Để cảm ơn tấm lòng của làng bạn, hai làng đã tổ chức mổ trâu, mổ lợn ăn mừng, làm lễ kết nghĩa huynh đệ, coi nhau như anh em ruột thịt một nhà. Người xưa quan niệm: Đã là anh em ruột thịt chung một dòng máu tâm linh thì trai gái tuyệt đối không được tính chuyện trầu cau, kết duyên vợ chồng.

“Bức tường vô hình” trong đời sống hiện đại

Lời thề từ thế kỷ 14 đã ăn sâu vào tiềm thức của bao thế hệ người dân nơi đây. Dù ngày nay hai làng đã lên phố sầm uất, nhưng quy ước này vẫn được người dân tôn trọng:

Tự giác từ thuở nhỏ: Từ khi còn là học sinh, thanh niên hai làng khi giao lưu, kết bạn đều tự ý thức được ranh giới. Họ chơi với nhau rất thân, giúp đỡ nhau lúc hoạn nạn, nhưng tuyệt đối không đẩy tình cảm đi quá giới hạn tình bạn, tình anh em.

Sự ngăn cản từ gia đình: Nếu chẳng may có cặp đôi nào nảy sinh tình cảm, khi gia đình biết chuyện đều sẽ khuyên ngăn nghiêm khắc. Người già trong làng quan niệm rằng nếu cố tình phạm vào lời thề tâm linh, cuộc sống hôn nhân sẽ gặp trắc ẩn, không hạnh phúc.

Mối quan hệ bền chặt: Thay vì cưới hỏi, hai làng chọn cách gắn kết bằng các lễ hội. Cứ vào ngày hội làng, kiệu của hai bên lại được rước sang thăm nhau, thắt chặt tình nghĩa “chị em” keo sơn suốt hàng trăm năm qua.

Tóm lại: Tục lệ không cưới nhau của trai gái làng Tức Mặc và Thượng Lỗi không mang màu sắc u ám của một lời nguyền độc địa, mà nó là biểu tượng cho sự kính trọng lịch sử, lòng trung thành với lời thề nghĩa khí của cha ông và một nét văn hóa tâm linh vô cùng đặc trưng của vùng đất học Nam Định.

Cho đến thời điểm hiện tại, như NB Xuân Thời được biết, thì tục lệ này không còn hoặc không còn quá “căng thẳng” như xưa. Hiện đã có những chuyện tình yêu và hôn nhân được thực hiện giữa trai gái của 2 làng. Tuy nhiên, trong sâu thẳm ký ức và một phần lịch sử, thì chuyện “trai gái 2 làng không cưới nhau của Tức Mặc và Thượng Lỗi là một nét đẹp trong truyền thống dân gian.

——————–

LƯU Ý: Nội dung câu chuyện này dựa trên các nguồn thông tin được NB Xuân Thời tìm hiểu qua lời kể, tư liệu tổng hợp và viết lại với mục đích lưu giữ và trân trọng những nét đẹp trong đời sống và văn hóa của người dân Nam Định (xưa). Quý bạn đọc chỉ nên xem như một tư liệu tham khảo – xin trân trọng!

 NB XUÂN THỜI
Người kể chuyện Khủng hoảng truyền thông