Người kể chuyện Hà Nam Ninh – Có một câu ca dao đã hằn sâu vào tâm thức bao thế hệ người dân Việt mỗi khi hướng lòng về một bậc vĩ nhân cứu quốc, đó là câu: “Sinh Kiếp Bạc, thác Trần Thương, quê hương Bảo Lộc.”
Mảnh đất Bảo Lộc (xã Mỹ Phúc, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định xưa – nay thuộc phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình), dẫu trải qua bao thăng trầm dâu bể của thời gian, vẫn vẹn nguyên một bầu không khí trầm mặc, u hoài và trang nghiêm. Nơi đây chính là mảnh đất “thang mộc” linh thiêng – nơi đã nâng đỡ những bước chân đầu đời và nuôi dưỡng tâm hồn của một vị anh hùng dân tộc lẫy lừng thiên cổ: Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.
Đền Bảo Lộc, ngôi đền được xây dựng trên đất “thang mộc” linh thiêng
Tiếng vọng từ thái ấp cổ xưa
Tìm về đền Bảo Lộc vào một chiều hanh hao nắng vàng, ta như nghe thấy tiếng xào xạc của bóng tre, tiếng sóng vỗ mạn thuyền vang vọng từ hơn bảy trăm năm trước. Vào thế kỷ XIII, vương triều Trần hừng hực hào khí Đông A đang trên đà kiến thiết đất nước. Năm 1262, hương Tức Mặc cổ kính được đổi thành phủ Thiên Trường, xây dựng nguy nga tráng lệ tựa như một kinh đô thứ hai sau Thăng Long để làm nơi ngự trị của các vị Thượng hoàng.
Để bảo vệ kinh đô thứ hai này, nhà Trần đã phong hàng loạt thái ấp cho các quý tộc thân cận, tạo thành một vành đai phòng thủ kiên cố bao quanh. Trong số đó, có ấp An Lạc – vùng đất cách trung tâm Thiên Trường chỉ tầm 2km đường chim bay về phía Bắc. Đây là vùng đất “thang mộc” được triều đình ban phong cho An Sinh Vương Trần Liễu, anh trai vua Trần Thái Tông và cũng chính là thân phụ của Trần Quốc Tuấn.
Tương truyền, chính tại dải đất trù phú ven sông Châu Giang này, cậu bé Trần Quốc Tuấn đã cất tiếng khóc chào đời, lớn lên giữa tình yêu thương của gia đình và sự chở che của xóm làng. Những bãi bồi ven sông, những buổi chiều lộng gió đã hun đúc nên một ý chí kiên cường, một tâm hồn lộng gió đại ngàn để sau này, ông trở thành linh hồn của ba cuộc kháng chiến vĩ đại chống đế quốc Nguyên Mông hung bạo, được triều đình suy tôn làm “Thái sư Thượng phụ Thượng quốc công Nhân vũ Hưng Đạo đại vương”.
Hành trình trăm năm của ngôi đền cổ
Thuở ban đầu, để ghi nhớ công ơn của Người, nhân dân đã dựng lên một ngôi đền nhỏ ba gian bằng gỗ lim, mái lợp ngói mũi hài rêu phong ngay sát bờ sông Châu Giang thơ mộng. Thế nhưng, thiên nhiên vốn khắc nghiệt, dòng sông Châu dập dềnh sóng nước qua năm tháng đã xói lở sâu vào bờ đất, đe dọa sự an nguy của chốn thờ tự linh thiêng. Trước nguy cơ ấy, người dân địa phương đã đồng lòng di chuyển ngôi đền vào sâu phía trong – chính là vị trí đắc địa, vững chãi ngày hôm nay.
Bước ngoặt lớn về quy mô kiến trúc của đền diễn ra vào đầu thế kỷ XX. Với tấm lòng tôn kính vô hạn dành cho Đức Thánh Trần, nhân dân khắp nơi đã tự nguyện quyên góp tiền của để đại trùng tu ngôi đền. Bản thiết kế ban đầu mang đậm dấu ấn giao thoa văn hóa do Viện Viễn Đông Bác Cổ (Đông Phương Bác Cổ) phác thảo, nhưng sau đó đã được các nghệ nhân khéo léo điều chỉnh, gia giảm để hòa quyện hoàn hảo với ngôn ngữ kiến trúc truyền thống dân tộc. Khởi công từ năm 1928, phải mất đến 5 năm ròng rã với bao tâm huyết, công trình kiên cố, bề thế này mới chính thức hoàn thành vào năm 1933.
Trong khuôn viên đền ngày nay vẫn còn một ngôi mộ được người dân thường xuyên lui tới khói hương
Tuyệt tác kiến trúc và tinh hoa điêu khắc
Quần thể di tích đền Bảo Lộc ngày nay được quy hoạch vô cùng đăng đối và hài hòa trên một khoảng không gian thoáng đạt, mang lại cảm giác thanh thản, nhẹ nhàng ngay khi du khách vừa bước chân qua cổng. Ngôi đền chính quay mặt về hướng Đông đón ánh bình minh ấm áp. Bên trái đền là mái chùa cổ kính thờ Phật, bên phải là phủ thờ Thánh Mẫu bao dung, tạo nên một tổng thể “Tiền Phật hậu Thánh” đầy tính triết lý nhân sinh.
Ngôi đền chính được xây dựng theo kiểu chữ “Đinh” thuần túy, gồm Tiền đường rộng lớn 7 gian, Trung đường 5 gian và Hậu cung 3 gian sâu thẳm ấm cúng. Điểm đặc biệt của công trình xây dựng vào thập niên 1930 này là sự kết hợp khéo léo giữa cổ và tân: các cột trụ bằng gạch vững chãi, hệ xà dầm đổ bê tông cốt thép cực kỳ bền vững nhưng toàn bộ phần mái và các cấu kiện trang trí vẫn giữ nguyên phong thái cổ truyền.
Mặc dù các mảng chạm khắc không quá dày đặc, nhưng mỗi nét đục đẽo tại đây đều là một nét tinh hoa. Từ hình tượng tứ linh hội tụ (Long, Ly, Quy, Phượng), cảnh long cuốn thủy dũng mãnh cho đến những nhành tùng, cúc, trúc, mai mềm mại đều được thể hiện vô cùng sinh động. Đáng chú ý nhất phải kể đến sáu bộ cánh cửa gỗ lim ở Hậu cung. Những mảng chạm bong, chạm nổi tinh xảo tại đây mang đậm hơi thở nghệ thuật chạm khắc thời Nguyễn muộn, vừa mềm mại uyển chuyển, lại vừa uy nghiêm, tôn kính.
Chữ “Hiếu”, chữ “Nghĩa” vẹn tròn dưới mái đền linh
Bước vào không gian bên trong đền Bảo Lộc, người ta không khỏi trầm trồ trước hai pho tượng thờ Trần Hưng Đạo vô cùng quý giá. Ở Trung đường là pho tượng đồng trong tư thế ngồi uy nghiêm, nặng tới 4,8 tấn. Hai bên là tượng của con trai ông – Hưng Vũ Vương Nghiễn và con rể – Điện soái Phạm Ngũ Lão, những danh tướng kiệt xuất đã cùng ông vào sinh ra tử.
Tiến sâu vào Hậu cung thâm nghiêm là pho tượng bằng gỗ trầm hương tỏa hương thơm dịu nhẹ, hai bên là tượng của thầy dạy văn và thầy dạy võ thuở nhỏ của ông. Cách bài trí này thể hiện sâu sắc đạo lý “Tôn sư trọng đạo”, nhắc nhở hậu thế về lòng biết ơn đối với những người đã có công khai tâm, luyện trí.
Tọa lạc uy nghi phía sau đền chính, ở một vị trí nền cao hơn hẳn 3 mét là đền Khải Thánh. Đây là nơi thờ phụng song thân của Trần Hưng Đạo (An Sinh Vương Trần Liễu và vương mẫu), phu nhân cùng hai người con gái của ông. Việc đặt đền Khải Thánh ở nơi cao ráo, tôn nghiêm phía sau đã chứng minh cho tinh thần trung hiếu vẹn toàn của Đức Thánh Trần. Dù bản thân là một đại anh hùng được người đời sùng bái như một vị Thánh, ông vẫn cúi đầu kính cẩn trước công ơn dưỡng dục sinh thành của cha mẹ.
Về với hội tháng Tám gieo neo lòng người
Hằng năm, khi những cơn gió heo may chớm thu tràn về, lòng người Việt lại nao nức hướng tới ngày giỗ của Đức Thánh Trần vào ngày 20 tháng 8 âm lịch (“Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ“). Lễ hội đền Bảo Lộc diễn ra trong không khí trang nghiêm, sôi nổi với những nghi thức rước kiệu, tế lễ cổ truyền và các trò chơi dân gian đặc sắc.
Hàng vạn con người từ khắp mọi miền Tổ quốc lại hành hương về đây, dâng một nén tâm hương ấm áp để tri ân người anh hùng vĩ đại của dân tộc, và để lòng mình được lắng lại, tìm về chút bình yên thanh thản nơi mảnh đất quê hương dấu yêu thuở thiếu thời của Người.
——————–
LƯU Ý: Bạn đang đọc bài viết thuộc dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh – nội dung bài viết này dựa trên các nguồn thông tin được NB Xuân Thời tìm hiểu qua lời kể, tư liệu tổng hợp từ sách báo, tư liệu truyền thông và viết soạn lại với mục đích lưu giữ/trân trọng và tôn vinh những nét đẹp trong đời sống – văn hóa – lịch sử của con người và mảnh đất Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình (xưa). Quý bạn đọc chỉ nên xem như một tư liệu tham khảo – xin trân trọng! – Mời bạn xem thêm các câu chuyện về Hà Nam Ninh trên Youtube hoặc Tiktok.
