Phủ Tiên Hương – mảnh đất gắn liền với cuộc đời của Mẫu Liễu Hạnh trong lần giáng sinh thứ 2 và linh hồn của Quần thể di tích Phủ Dầy – nơi linh thiêng cội nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Việt Nam
Kính thưa quý vị và các bạn, trong tập trước chúng ta đã cùng viếng thăm Lăng Mẫu Liễu Hạnh và kể cho nhau nghe về câu chuyện giáng sinh của công chúa nhà trời. Và cũng là huyền tích bắt đầu cho một hành trình dài để rồi thời gian và truyền thuyết đã tạo dựng lên một quần thể di tích văn hóa lịch sử Phủ Dầy ngày nay.
Đã từ rất lâu rồi, người dân Nam Định có một câu rằng:
“Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày tiệc Mẫu quê tôi Phủ Dầy”.
Hay như trong một dị bản Văn Chầu Mẫu Đệ Nhất, có ca rằng:
“Tiên Hương Phủ Chính ngự tòa; Muôn dân chiên bái gần xa phụng thờ”.
Và trong video ngày hôm nay,Người kể chuyện Hà Nam Ninh xin mời bạn về với Phủ Tiên Hương hay từ xưa đã được dân gian trân trọng với tên gọi là Phủ Chính Tiên Hương. Phủ Tiên Hương cùng với Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh chính là một trong 3 điểm thờ tự mà nhất định mọi người dân khi về chiêm bái thánh Mẫu đều sẽ phải ghé qua. Bởi vì, hàng trăm năm qua, Phủ chính Tiên Hương – chính là linh hồn của Quần thể di tích Phủ Dầy và nơi linh thiêng cội nguồn của tín ngưỡng thờ Mẫu tại Việt Nam.
Kể chuyện về Phủ Dầy, Nghệ nhân Ưu tú Trần Thị Kim Huệ – thủ nhang Phủ Chính Tiên Hương, Chủ tịch Hội Bảo vệ và Phát huy di sản Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tỉnh Ninh Bình kể rằng:
Thánh mẫu Liễu Hạnh được các triều đại phong kiến từ thời nhà Hậu Lê đến thời nhà Nguyễn cấp nhiều sắc phong, tôn phong là “Mẫu nghi thiên hạ”, “Chế Thắng Bảo Hòa Diệu Đại Vương, Thượng đẳng Tối linh thần và Mã hoàng Bồ tát….
Theo một số huyền tích kể rằng, khi Mẫu giáng sinh lần 2 làm con của gia đình cụ Lê Thái Công thì lúc này nhà cụ gần nhà với cụ Trần Công. Sau đó cha mẹ của Mẫu có đồng ý cho cụ Trần Công nhận Giáng Tiên về làm con nuôi.
Lại kể, Cụ Trần Công làm quan về quê ở ẩn, không có con, nhưng huyền tích kể rằng cụ Trần Công một ngày nọ ra vườn đào thì có nhặt được một bé trai bị bỏ rơi nên đặt tên là Đào Lang. Vì thế, cả Giáng Tiên và Đào Lang đều được cụ Trần Công đỡ đầu, nuôi nấng cho ăn học. Lớn lên, hai nhà hẹn ước và se duyên cho Giáng Tiên và Đào Lang thành vợ chồng.
Và cũng từ đây, Mẫu đã sinh sống cùng với chồng, sinh được 2 người con. Năm 21 tuổi, bà không bệnh mà mất vào giờ Dần ngày 3/3/1577. Trước khi từ giã cõi trần, bà có từ biệt chồng và hẹn rằng sẽ hội ngộ lại với nhau sau 17 năm nữa. Và quả nhiên, một thời gian sau ông Đào Lang cũng qua đời, rồi được đầu thai vào nhà của một người dân ở Nghệ An. 17 năm sau họ hội ngộ nhau ở một quán nước bên đường, sau khi đã đầu thai và hạ thế trần phàm. Về câu chuyện này, nếu có dịp tôi xin kể với bạn nghe về huyền tích này ở lần sau.
Trở lại với lần giáng sinh thứ 2, thì sau khi được kết duyên chồng vợ với Đào Lang, thì chính mảnh đất này là nơi mà Mẫu đã sinh sống rồi hóa thân về trời. Trải qua những thăng trầm thời gian, nay mảnh đất thiêng năm xưa đã được xây dựng thờ phụng trang nghiêm với tên gọi Phủ Chính Tiên Hương.
Theo các sắc phong, tài liệu và bi ký, Phủ chính Tiên Hương được triều đình cho phép xây lập đền thờ ban đầu năm Dương Hòa thứ 8 (1642). Phủ chính Tiên Hương tiếp tục được xây dựng từ thời Lê Cảnh Trị (1663 – 1671) đến năm 1841 được chuyển thành công trình gạch ngói và năm Duy Tân thứ chín (1915) tổng đốc Đoàn Triển cho xây dựng lớn như ngày nay.
Hiện tại phủ Tiên Hương đang lưu giữ 15 đạo sắc phong, trong đó có 5 – đạo thời Hậu Lê và 10 đạo thời Nguyễn. Đạo sắc sớm nhất niên hiệu Vĩnh Khánh 2 (1730), đạo muộn nhất niên hiệu Khải Định 9 (1924). Sắc phong cho Liễu Hạnh công chúa, Duy Tiên công chúa, Quế Hoa công chúa, Quế Anh phu nhân, Thánh phụ Lê Đức Chính, Thánh mẫu Trần Thị Phúc.
Như chúng ta đã biết, sắc phong là văn bản truyền mệnh lệnh của vua phong chức tước cho quý tộc, quan chức, khen thưởng những người có công hoặc phong thần và xếp hạng các vị thần được thờ trong các di tích. Chính vì vậy, đây là văn bản có giá trị pháp lý cao.
Theo các tài liệu được công bố và truyền thông công khai, thì Phủ Chính Tiên Hương ngày nay được xây dựng trên chính nền đất nhà xưa, nơi mà Mẫu đã sinh sống lúc hiện sinh giáng trần lần thứ 2. Chốn cung cấm ngày nay chính là khuê phòng của Người, khu vườn phía sau Phủ cũng chính là khu vườn khi sinh thời Mẫu vẫn thường ra gảy đàn ngâm thơ, và đã để lại bao dấu ấn thiêng liêng của bậc Chí Tôn Thánh Mẫu.
Phủ Tiên Hương được xây dựng từ thời Hậu Lê (1642) trải qua bao thăng trầm lịch sử của thời gian, cho đến nay phủ vẫn gìn giữ được nét cổ kính thời xưa. Tới năm 1996 Phủ Tiên Hương đã được cố thủ nhang Trần Viết Đức đại trùng tu, đồng thời sắp xếp thêm cung thờ Đức Thánh Trần, Cung Vương Phụ và Vương Mẫu.
Phủ Tiên Hương được xây dựng trong một khuôn viên rộng gần 7500m2, mặt quay hướng Tây Nam. Trên mặt bằng tổng thể, công trình gồm 19 toà với 81 gian lớn nhỏ, cao thấp khác nhau được bố trí đăng đối, hài hòa tạo thành bình đồ kiến trúc kiểu “Nội trùng thềm, ngoại chữ quốc”. Nhìn từ bên ngoài vào, đầu tiên là một giếng tròn mang ý nghĩa “Tụ thủy để tụ phúc”, tiếp đến là 3 tòa phương đình, hồ bán nguyệt và công trình chính. Hai bên công trình chính là 2 giải vũ chạy suốt nối liền lầu Cô, lầu Cậu với nhà bia, nhà khách.
Công trình chính có bốn cung thờ gồm: đệ nhất, đệ nhị, đệ tam, đệ tứ. Các cung thờ đều có bộ khung được lắp dựng bằng gỗ lim, thiết kế theo lối trùng thiềm điệp ốc, tạo cho không gian nơi thờ tự: rộng phía ngoài và sâu hút phía trong. Trong số 4 cung thờ, thì cung đệ tứ là hạng mục công trình có giá trị nghệ thuật cao nhất. Tại đây, trên hệ thống vì kèo, xà ngang, xà dọc, ván bưng các cấu kiện kiến trúc được các nghệ nhân gia công, chạm khắc rất công phu, tỉ mỉ với nhiều đề tài, họa tiết sinh động như: tứ linh, tứ quý, cá hóa long, bánh xe pháp luân, cặp tiền “ngũ phúc”, dơi ngậm chữ “thọ”, nghê chầu, lưỡng đào, sen quy… mang đậm giá trị nghệ thuật thời Nguyễn, thế kỷ XIX – XX.
Tác giả – NB Xuân Thời – chụp tại Phủ Chính Tiên Hương (Quần thể di tích Phủ Dầy) – ngày 15/8/2026
Kính thưa quý vị và các bạn, với tấm lòng thành tâm hướng về cửa mẫu, thì hàng năm vào dịp tháng 3 âm lịch, cũng như là trong dịp Tết cổ truyền và chợ Viềng Xuân, thì hàng triệu du khách thập phương xa gần đều trở về với lễ hội Phủ Dầy, và nghiêng mình kính cẩn chiêm bái cửa Mẫu nơi Phủ Chính Tiên Hương để cầu mong cho bản thân và gia đình được viên mãn hanh thông, đắc tài đắc lộc đắc an khang. Nếu đã về Phủ Dầy nghĩa là về với cửa Mẫu Phủ Chính Tiên Hương. Và sau khi đã ghé thăm Lăng Mẫu thì nhất định bạn cần tìm đến với Phủ Vân Cát – một trong 3 di tích chủ đạo của Quần thể di tích lịch sử Văn hóa Phủ Dầy.
Bài viết này có thể có bản quyền tác giả. Vui lòng ghi rõ nguồn của bài viết là NB Xuân Thời hoặc daoxuanthoi.vn khi bạn sử dụng, đăng tải hoặc dẫn nguồn lại bài viết này. Quý vị và các bạn có nội dung chia sẻ hoặc trao đổi công việc, xin vui lòng liên hệ với chúng tôi – hoặc – Thư điện tử: nhabaongumieu@gmail.com.
