Người kể chuyện Hà Nam Ninh – Chùa Phổ Minh còn được gọi là chùa Tháp, nằm ở phía Tây đền Trần, thuộc phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định cũ, nay thuộc địa bàn thôn Tức Mặc, phường Nam Định tỉnh Ninh Bình. Ngôi chùa được xây dựng dưới triều Lý, đến thời Trần niên hiệu Thiệu Long năm thứ 5 (1262) thì được xây mở rộng với quy mô bề thế. Chùa Tháp Phổ Minh là di tích quốc gia đặc biệt, gắn liền với vương triều Trần. Ngôi chùa nổi bật với tòa tháp 14 tầng, cao 19,5m, nặng 700 tấn, được vua Trần Anh Tông cho xây dựng năm 1308 để lưu giữ xá lợi của Phật hoàng Trần Nhân Tông sau khi ngài băng hà.
Theo tích sử kể lại, ngày xưa Chùa Phổ Minh là nơi tu hành của các vị vua Trần. Trước khi xuất gia vào năm 1298, vua Trần Nhân Tông đã chọn chùa Phổ Minh làm nơi tu hành, tụng kinh và thuyết pháp. Nơi đây cũng là trung tâm sinh hoạt Phật giáo của giới quý tộc nhà Trần. Là di tích có danh tiếng trong tập bản đồ Hồng Đức vẽ năm 1470, chùa được coi là đại danh lam của nước Đại Việt. Đây còn là một trong những nơi tu hành của Đức quân vương Trần Nhân Tông cùng với sư Pháp Loa và Huyền Quang.
Chùa Tháp cũng là di tích gắn liền với đúc vạc Phổ Minh: Chùa từng sở hữu chiếc vạc lớn bằng đồng – một trong “An Nam tứ đại khí” (bốn bảo vật quốc gia thời bấy giờ). Vạc được đúc vào tháng 2 năm Nhâm Tuất (1262), nhân dịp Trần Thái Tông (lúc đó là Thượng hoàng) về chơi làngTức Mặc. Tại đây, Trần Thái Tông đã ban yến cho dân làng. Các hương lão từ 60 tuổi trở lên được ban tước hai tư, lão bà thì được hai tấm lụa. Nhân dịp ấy, Thượng hoàng Trần Thái Tông cũng đổi Tức Mặc làm phủ Thiên Trường. Dựng cung Trùng Quang để các vua sau khi đã nhường ngôi về ở; lại dựng một cung riêng gọi là cung Trùng Hoa cho Tự quân (vua mới) khi đến chầu Thượng hoàng thì ngự ở đó. Đặt người chức dịch ở hai cung ấy để phòng khi sai khiến, hầu hạ và chức lưu thủ để trông coi. Phía Tây cung Trùng Quang dựng chùa Phổ Minh. Tại đây cho đúc một chiếc vạc lớn và khắc bài minh vào vạc. Tương truyền, miệng vạc dày và rộng đến nỗi hai người có thể chạy nhảy và đi lại trên đó. Tuy nhiên, tiếc là vào thời thuộc Minh, tướng giặc là Vương Quan đã cho phá vạc Phổ Minh để lấy đồng đúc vũ khí.
Đặc biệt, chùa Phổ Minh là nơi được coi là lưu giữ xá lợi của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Tích sử kể lại rằng, sau khi Kim Phật Trần Nhân Tông viên tịch, vua nối ngôi là Trần Anh Tông đã sai người làm kiệu bát cống bằng đá và xây tòa tháp lên trên, sau đó đã đem 7 trong 21 hạt xá lợi của Phật hoàng từ am Ngọa Vân, Yên Tử, đặt trong kiệu đá bát cống, dựng lên tháp Phổ Minh để thờ phụng.
Một trong những công trình chủ đạo của Chùa Phổ Minh chính là ngôi tháp trong khuôn viên chùa, được gọi là tháp Phổ Minh. Tổng thể công trình tháp Phổ Minh có hình vuông, 14 tầng, cao 19,5m. Phần đế tháp (tầng 1) thiết kế một kiệu bát cống, làm bằng đá xanh, trạm khắc hoa văn tinh xảo. Thân tháp (các tầng trên) xây bằng gạch đất nung, gắn kết bằng các chất kết dính tự nhiên. Phần đỉnh của tháp là một khối đất nung già được tạo hình như một đóa sen chưa nở, mang biểu tượng của sự thanh tịnh trong Phật giáo. Toàn bộ tháp có trọng lượng khoảng 700 tấn.
Tháp Phổ Minh được xây trong khuôn viên chùa theo trục Bắc – Nam trước khu vực bái đường, có sự kết hợp hài hòa giữa các hạng mục như Tiền đường, Thiêu hương, Hậu điện và Thượng điện, sắp xếp theo bố cục hình chữ “công” truyền thống. Một điều thú vị cũng như là niềm tự hào nữa là, tháp Phổ Minh chính là biểu tượng được in trên tờ tiền mệnh giá 100 đồng cảu Việt Nam từ năm 1991. Cho đến nay, trải qua hơn 7 thế kỷ với những biến thiên của lịch sử, ngôi tháp đã nhiều lần được tu bổ và sự hủy hoại của thời gian nhưng vẫn giữ nguyên được các dấu tích nghệ thuật độc đáo thời Trần, mang đậm Hào khí Đông A.
——————–
LƯU Ý: Bạn đang đọc bài viết thuộc dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh – nội dung bài viết này dựa trên các nguồn thông tin được NB Xuân Thời tìm hiểu qua lời kể, tư liệu tổng hợp từ sách báo, tư liệu truyền thông và viết soạn lại với mục đích lưu giữ/trân trọng và tôn vinh những nét đẹp trong đời sống – văn hóa – lịch sử của con người và mảnh đất Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình (xưa). Quý bạn đọc chỉ nên xem như một tư liệu tham khảo – xin trân trọng! – Mời bạn xem thêm các câu chuyện về Hà Nam Ninh trên Youtube hoặc Tiktok.
