Người kể chuyện Hà Nam Ninh – Có những con người chỉ sống hơn hai mươi năm nhưng tên tuổi lại trường tồn hàng trăm năm cùng lịch sử dân tộc. Có những cậu bé sinh ra trong cảnh nghèo khó, không sách không vở, chỉ dám đứng nghe lén lời thầy dạy ngoài cánh cửa chùa, nhưng bằng thiên bẩm xuất chúng và ý chí hiếu học đã trở thành biểu tượng của trí tuệ Việt Nam. Nguyễn Hiền chính là một con người như thế – vị Trạng nguyên trẻ nhất lịch sử khoa bảng Việt Nam, niềm tự hào của đất học Nam Định.
Nhắc đến Nam Định, người ta thường nhớ tới vùng đất Thiên Trường – quê hương nhà Trần, nơi phát tích của nhiều danh nhân văn hóa và những dòng họ khoa bảng nổi tiếng. Nhưng hơn tất cả, người ta nhắc đến Nam Định còn với tiếng danh của mảnh đất học đầy tự hào, nơi đây cũng chính là quê hương của Nguyễn Hiền, vị Trạng nguyên trẻ tuổi nhất trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, người đã ghi tên mình vào sử sách khi mới 13 tuổi.
Nguyễn Hiền – cậu bé nghèo bên mái chùa làng
Nguyễn Hiền sinh năm 1235, tại làng Dương Miện, huyện Thượng Hiền, phủ Thiên Trường xưa, sau này là thôn Dương A, xã Nam Thắng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định cũ (hiện nay là thôn Dương A, xã Nam Hồng, tỉnh Ninh Bình) . Gia đình nghèo, cha mất sớm, mẹ phải tần tảo làm nghề chằm nón dệt vải để nuôi con lên người. Ngôi nhà nhỏ của hai mẹ con nằm sát một ngôi chùa cổ. Chính nơi đây đã mở ra con đường học vấn của cậu bé Nguyễn Hiền.
Chuyện kể rằng, thuở ấy, nhà chùa cũng là nơi dạy chữ cho trẻ trong làng. Vì không có tiền đóng học, Nguyễn Hiền chỉ đứng ngoài cửa nghe lỏm những bài giảng của sư trụ trì. Thế nhưng điều kỳ lạ là chỉ cần nghe một lần, cậu đã nhớ gần như nguyên vẹn.Các học trò khác trong lớp phải đọc đi đọc lại nhiều lần mới thuộc, còn Nguyễn Hiền chỉ nghe qua đã có thể đọc vanh vách, thậm chí còn hiểu ý nghĩa sâu xa của từng câu chữ. Điều kỳ diệu ấy khiến vị sư già không khỏi kinh ngạc.
Mười ba tuổi đỗ Trạng nguyên
Năm 1247, triều Trần mở khoa thi lớn đầu tiên đặt đủ ba danh hiệu Trạng nguyên – Bảng nhãn – Thám hoa, thường gọi là Tam khôi. Giữa hàng nghìn sĩ tử từ khắp nơi trong cả nước, xuất hiện một thí sinh nhỏ bé, khuôn mặt còn non nớt như một đứa trẻ. Không ít người bật cười mà chế nhạo rằng: “Cậu bé này đến xem thi hay là đi thi?”
Nhưng rồi tất cả sự nghi ngờ và chế nhạo ấy nhanh chóng biến thành kinh ngạc. Trong từng bài văn sách, từng phần đối đáp, Nguyễn Hiền đều thể hiện sự uyên bác vượt xa tuổi đời. Văn chương mạch lạc, lập luận sắc bén, kiến thức thông suốt kinh sử. Kết quả cuối cùng khiến cả triều đình sửng sốt: Nguyễn Hiền đỗ đầu thiên hạ, trở thành Trạng nguyên khi mới 13 tuổi, một kỷ lục mà đến nay hơn bảy thế kỷ vẫn chưa ai vượt qua trong lịch sử khoa bảng Việt Nam. Từ đó, tên tuổi Nguyễn Hiền trở thành biểu tượng của trí tuệ, tài năng và tinh thần hiếu học của người Việt.
Vị Trạng nguyên chưa đủ tuổi vào chầu
Thế nhưng, đỗ đạt khoa bảng chỉ là bước khởi đầu. Theo nhiều tư liệu và truyền thuyết dân gian, vì Nguyễn Hiền còn quá nhỏ nên vua Trần cho phép ông trở về quê tiếp tục học tập, chờ khi trưởng thành mới chính thức vào triều làm quan. Đó là một câu chuyện hiếm thấy trong lịch sử khoa cử khi một Trạng nguyên đứng đầu thiên hạ nhưng vẫn chỉ là một cậu bé tuổi 13.
Trong những năm ấy, Nguyễn Hiền tiếp tục miệt mài đèn sách chứ không vì vinh quang sớm mà tự mãn. Chính điều đó càng khiến cho mọi người thêm kính phục vị Trạng nguyên này.
Ông Trạng “non” và 2 lần đánh giặc bằng bút
Có một giai thoại rất nổi tiếng và được kể nhiều nhất về trạng nguyên Nguyễn Hiền gắn với câu ví von của dân gian về chuyện ông “Trạng non” hai lần đánh giặc bằng bút.
Thời gian này, ở phương Bắc, triều Tống đã đi đến hồi diệt vong, quân Mông Cổ đang đánh đến những mảnh đất cuối cùng của Trung Quốc và bắt đầu dòm ngó sang nước Nam ta. Sứ giả Mông Cổ qua lại nước ta thường xuyên hơn để dò la tin tức, thăm dò thực lực của ta cũng như đem theo các yêu sách quá đáng của Chúa Mông Cổ để đo phản ứng của triều đình nhà Trần.
Dựa theo gia phả và các lưu truyền từ thời cổ kể rằng, một lần sứ giả Mông Cổ mang thư của nhà vua sang nước ta. Trong thư chỉ có một bài thơ gồm 4 chữ là:
“Lưỡng nhật bình đầu nhật Tứ sơn điên đảo sơn Lưỡng vương tranh nhất quốc Tứ khẩu tung hoành gian”
Ngoài bài thơ, bức thư không viết thêm chữ nào nữa khiến triều đình không hiểu được thông điệp. Trong lúc đang chưa biết xử trí ra sao, Vua Trần Thái Tông nhớ đến Trạng nguyên Nguyễn Hiền bèn cho người về quê tìm.
Khi sứ giả tìm được Nguyễn Hiền và truyền lệnh của vua đưa Trạng về triều đình thì bất ngờ Trạng đáp: “Nhà Vua trách ta chưa học lễ, nay thấy nhà vua cũng chưa giữ lễ, ta chưa thể về Triều”. Nghe vậy, sứ giả về tâu lại, Vua giật mình hiểu ra, bèn sai mang mũ áo, cùng xe kiệu rước Trạng lên kinh.
Khi Trạng đã về kinh, nhà vua bèn mang thư của Mông Cổ cho Trạng xem để dịch thông điệp. Vừa lướt qua Trạng đã hiểu ngay nội dung. Toàn bộ 4 câu thơ của bài thơ chỉ miêu tả một chữ Điền. Nguyễn Hiền giải thích rằng: Hai chữ Nhật đặt cạnh nhau thì thành chữ Điền. Bốn chữ Sơn ở quay đầu vào nhau cũng thành chữ Điền. Hai chữ Vương đặt ngang dọc và chồng lên nhau là chữ Điền. 4 chữ Khẩu xếp lại thành 2 hàng ngang dọc cũng là chữ Điền. Trạng giải ra được nội dung khiến Triều đình giữ được quốc thể còn sứ giả Mông Cổ thì rất khâm phục. Người Mông Cổ biết nước Nam có người tài, chưa dễ gì đánh được.
Sau sự kiện ấy, Vua Trần Thái Tông phong cho Trạng Hiền ngay chức Ngự sử đài – kiêm đông các đại học sĩ Thượng thư bộ Công. Trạng được ở chức vụ vừa can gián nhà vua, giám sát quan lại vừa phụ trách việc xây dựng của triều đình, thể hiện sự tin tưởng của triều đình và cá nhân vua Thái Tông đối với Trạng.
Tiếp tục trong một lần “đấu trí” khác, sứ giả Mông Cổ lại mang sang bức thư chỉ có 2 chữ “Thanh Thúy”. Trạng Hiền đọc xong liền phê ngay vào thư là “Thập nhị nguyệt xuất tốt” và tâu vua Trần nên đưa quân ra biên giới phòng thủ vì tháng 12 giặc sẽ động binh. Nguyễn Hiền giải thích rằng: Nguyên chữ “thanh” gồm chữ thập, chữ nhị ở trên và chữ nguyệt ở dưới, chữ “thúy”gồm chữ xuất và chữ tốt ghép lại. Y như lời đoán của Trạng, đến tháng 12 năm ấy, quân Mông Cổ đến đầu biên giới thấy quân ta đã có sự chuẩn bị nên lại rút quân về.
Và đó chính là giai thoại về 2 lần mà Trạng nguyên Nguyễn Hiền đã dùng trí dùng bút để đánh bại ý đồ xâm lược của quân Mông Cổ vào nước ra. Và cũng vì thế, mà nhiều huyền tích còn khẳng định rằng, phải đến năm 1258, khi trạng nguyên Nguyễn Hiền đã mất, quân Mông Cổ mới dám xua binh xâm lược nước ta lần đầu tiên.
Nguyễn Hiền – Trạng nguyên tài cao nhưng mệnh ngắn
Đáng tiếc thay, trời dường như chỉ cho vị thần đồng ấy một quãng đời rất ngắn. Theo nhiều nguồn sử liệu, Nguyễn Hiền mất khi mới khoảng 21 tuổi. Dù cuộc đời ngắn ngủi, ông đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử giáo dục nước nhà và trở thành biểu tượng bất tử của tinh thần hiếu học. Nếu sống lâu hơn, rất có thể ông còn đóng góp nhiều hơn nữa cho triều Trần và đất nước. Nhưng đôi khi, lịch sử không đo giá trị của một con người bằng số năm họ sống, mà bằng những điều họ để lại cho hậu thế đến tận hôm nay và mai sau. Và Trạng nguyên Nguyễn Hiền – một người con của vùng đất Thiên Trường Nam Định đã làm được điều đó.
Đền thờ vị Trạng nguyên giữa quê hương Nam Định
Ngày nay, tại thôn Dương A, xã Nam Thắng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định cũ (tức là thôn Dương A, xã Nam Đồng, tỉnh Ninh Bình), đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền vẫn được người dân gìn giữ và hương khói quanh năm.
Ngôi đền không chỉ là nơi tưởng niệm một bậc hiền tài mà còn là điểm đến của học sinh, sinh viên và những người yêu truyền thống hiếu học. Mỗi mùa thi, rất nhiều phụ huynh và sĩ tử khắp nơi đã tìm về đây dâng hương, cầu mong có được sự chăm chỉ, sáng suốt và may mắn trên con đường học tập.
Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền hay còn gọi là đền Quan Trạng được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1994. Tại di tích này còn lưu giữ được bài vị, nhiều sắc phong, câu đối, đại tự ca ngợi ông lao của Trạng nguyên Nguyễn Hiền.
Ngày nay, đền Quan Trạng nằm chính giữa làng Dương A, quay hướng Tây Nam, với bình đồ kiến trúc “Tiền chữ Nhất, hậu chữ Đinh”. Phía trước đền là hồ sen, xung quanh có nhiều cây cổ thụ xòe tán lá rộng che bóng mát.
Tòa tiền đường được đại tu vào cuối triều Nguyễn và năm 2018 có 5 gian, 2 trái, 6 bộ vì kèo và 4 hàng cột gỗ lim. Cung đệ nhị 3 gian, hệ thống cửa gỗ lim chân quay chắc chắn. Cửa ở gian giữa có 6 cánh chạm bộ tranh tứ quý “tùng, cúc, trúc, mai”, chính giữa là hình lưỡng long chầu nguyệt. Cung cấm với 2 gian, được làm giao mái với cung đệ nhị. Tại cung chính có đặt ngai và bài vị thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền.
Hình ảnh cậu bé nghèo đứng ngoài cửa chùa nghe lỏm bài giảng, rồi trở thành người đứng đầu khoa thi của đất nước, đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho bao thế hệ. Đó cũng là lý do đền thờ Nguyễn Hiền được xem như một biểu tượng lan tỏa truyền thống hiếu học của vùng đất Nam Định. Hơn 770 năm đã trôi qua kể từ khoa thi năm 1247, nhưng câu chuyện về cậu bé nghèo của vùng Thiên Trường vẫn được kể lại với niềm tự hào và sự ngưỡng mộ.
Nếu có dịp về với quê hương tôi, xin mời bạn ghé thăm thôn Dương A, vào với đền thờ Quan Trạng. Thắp một nén nhang thơm, ngắm một chút cảnh đền và cùng chung với quê hương chúng tôi niềm tự hào thiêng liêng về một vị Trạng nguyên đỗ đầu khoa bảng khi chỉ mới tuổi 13 – góp phần làm rạng danh non sông, rạng danh Phủ Thiên Trường và đặt nền móng cho tiếng thơm đất học Nam Định đến tận muôn đời sau.
——————–
LƯU Ý: Bạn đang đọc bài viết thuộc dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh – nội dung bài viết này dựa trên các nguồn thông tin được NB Xuân Thời tìm hiểu qua lời kể, tư liệu tổng hợp từ sách báo, tư liệu truyền thông và viết soạn lại với mục đích lưu giữ/trân trọng và tôn vinh những nét đẹp trong đời sống – văn hóa – lịch sử của con người và mảnh đất Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình (xưa). Quý bạn đọc chỉ nên xem như một tư liệu tham khảo – xin trân trọng! – Mời bạn xem thêm các câu chuyện về Hà Nam Ninh trên Youtube hoặc Tiktok.
