Người kể chuyện Hà Nam Ninh – Ẩn mình bên sườn núi Hổ Sơn thuộc vùng đất Vụ Bản xưa của tỉnh Nam Định (nay thuộc xã Liên Minh, tỉnh Ninh Bình sau khi sắp xếp đơn vị hành chính), có một ngôi chùa cổ hơn bảy thế kỷ vẫn ngày ngày ngân vang tiếng chuông giữa núi rừng thanh vắng. Người dân nơi đây tin rằng, đó chính là nơi công chúa Huyền Trân – người phụ nữ đã đánh đổi hạnh phúc riêng để mở mang bờ cõi Đại Việt – chọn làm chốn nương thân sau những biến cố lớn nhất cuộc đời, rồi hóa thân thành bậc Thần mẫu được nhân dân tôn kính.
Ít ai biết rằng, phía sau ngôi chùa cổ ấy không chỉ là những pho tượng, mái ngói rêu phong hay hương khói linh thiêng, mà còn là một huyền tích đầy nước mắt, đức hy sinh và những câu chuyện vẫn được truyền từ đời này sang đời khác suốt gần 700 năm.
Cuộc hôn nhân đổi lấy non sông
Nhắc đến công chúa Huyền Trân, người đời thường nhớ ngay đến cuộc hôn nhân nổi tiếng nhất lịch sử ngoại giao Việt Nam. Năm 1306, theo chủ trương của Thượng hoàng Trần Nhân Tông, Huyền Trân lên đường sang Chiêm Thành kết duyên với vua Chế Mân. Đổi lại cuộc hôn nhân ấy, Đại Việt nhận về hai châu Ô và Lý – vùng đất rộng lớn kéo dài từ phía nam đèo Hải Vân đến Quảng Trị ngày nay. Chính sự kiện này đã mở ra bước ngoặt quan trọng trong hành trình mở cõi về phương Nam của dân tộc.
Thế nhưng, vinh quang của đất nước lại được đánh đổi bằng bi kịch của một người phụ nữ.
Chỉ hơn một năm sau ngày thành hôn, vua Chế Mân qua đời. Theo tục lệ Chiêm Thành, hoàng hậu được sủng ái nhất phải lên giàn hỏa thiêu để chết theo chồng. Nếu điều đó xảy ra, lịch sử sẽ mãi mãi mất đi người công chúa đã hy sinh cả tuổi xuân vì vận mệnh quốc gia.
May mắn thay, triều Trần đã cử Trần Khắc Chung sang Chiêm Thành tìm cách đưa bà trở về Đại Việt. Cuộc giải cứu ấy sau này được bao phủ bởi nhiều giai thoại ly kỳ, trở thành đề tài gây tranh luận suốt nhiều thế kỷ.
Nhưng với Huyền Trân, trở về không đồng nghĩa với tìm lại hạnh phúc.
Sau khi hồi hương, thay vì tiếp tục sống giữa chốn hoàng cung, Huyền Trân lại lựa chọn con đường rất khác. Theo truyền thuyết lưu truyền ở vùng Thiên Bản xưa, bà xuống tóc quy y, rời kinh thành tìm đến chân núi Hổ Sơn, nơi khi ấy đã có Công chúa Thụy Bảo – cô ruột của bà – lập am tu hành.
Hai người phụ nữ hoàng tộc, sau những biến động của cuộc đời, gặp nhau giữa núi rừng thanh vắng. Không còn nhung lụa, không còn quyền quý. Chỉ còn tiếng chuông chùa, tiếng gió qua rừng và cuộc sống bình dị giữa nhân dân.
Tương truyền, Huyền Trân cùng Thụy Bảo không chỉ tụng kinh niệm Phật mà còn khai hoang đất đai, hướng dẫn người dân trồng lúa, trồng cây thuốc nam chữa bệnh, mở mang làng xóm, giúp cuộc sống dưới chân núi Hổ ngày một no đủ. Chính vì vậy, người dân nơi đây không xem bà đơn thuần là một công chúa, mà còn là người có công khai sáng vùng đất, che chở cho dân làng.
Huyền tích ngày hóa thân trên núi Hổ
Người dân Hổ Sơn vẫn kể rằng, đến ngày 9 tháng 4 âm lịch năm Canh Thìn (1340), sau nhiều năm tu hành, công chúa Huyền Trân thanh thản viên tịch ngay tại ngôi am dưới chân núi.
Không ai gọi đó là cái chết, lịch sử gọi đó là ngày hóa thân của công chúa Huyền Trân. Bởi từ sau ngày ấy, nhiều câu chuyện kỳ lạ liên tiếp xuất hiện.
Có người nói đêm khuya từng nhìn thấy ánh sáng lạ phủ quanh ngôi am. Có người kể rằng trong những năm hạn hán, khi dân làng thành tâm cầu khấn công chúa thì mưa thuận gió hòa trở lại. Lại có truyền thuyết kể rằng những người lên núi với lòng thành thường gặp điều may mắn, mùa màng bội thu, gia đạo bình an.
Dù không thể kiểm chứng bằng sử liệu, nhưng chính những câu chuyện ấy đã góp phần khiến Huyền Trân dần trở thành Thần mẫu trong tâm thức cư dân địa phương.
Hằng năm, cứ đến ngày 9 tháng 4 âm lịch, lễ hội chùa Hổ Sơn lại được tổ chức trang trọng để tưởng nhớ công lao và ngày hóa thân của bà.
Chùa Hổ Sơn – Ngôi chùa lưu giữ dấu tích gần 700 năm
Chùa Hổ Sơn vốn có tên cổ là Quảng Nghiêm tự hay chùa Nộn Sơn, tọa lạc trên sườn núi cao khoảng 10 mét so với mặt đất. Khác với nhiều ngôi chùa cổ khác, nơi đây vừa thờ Phật, vừa thờ hai vị công chúa triều Trần là Huyền Trân và Thụy Bảo. Kiến trúc chùa mang kiểu “tiền chữ nhất, hậu chữ đinh”, trải qua nhiều lần trùng tu nhưng vẫn lưu giữ được nhiều giá trị cổ.
Đáng chú ý, chùa hiện còn bảo tồn hàng chục pho tượng và đồ thờ cổ, trong đó có tượng nhị vị công chúa, nhiều sắc phong của các triều đại phong kiến cùng các cổ vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật. Đây là những chứng tích hiếm hoi góp phần khẳng định vị trí đặc biệt của chùa Hổ Sơn trong hệ thống di tích thời Trần.
Vì sao Hổ Sơn trở thành điểm hành hương đặc biệt?
Ngày nay, nhiều người tìm đến chùa Hổ Sơn không chỉ để lễ Phật. Họ còn muốn thắp nén hương trước ban thờ Huyền Trân công chúa – người phụ nữ được xem là biểu tượng của lòng yêu nước, đức hy sinh và sự bao dung.
Trong tâm thức dân gian, Huyền Trân không chỉ là người góp phần mở rộng lãnh thổ Đại Việt, mà còn là hiện thân của đức hạnh, của tinh thần từ bỏ danh vọng để tìm đến con đường tu tập.
Có lẽ cũng vì thế mà giữa không gian thanh tịnh của núi Hổ, câu chuyện về bà vẫn chưa bao giờ khép lại.
Mỗi tiếng chuông ngân, mỗi làn khói hương bay lên giữa rừng cây như gợi nhắc về một công chúa từng bước lên kiệu hoa vì vận nước, rồi cuối đời lặng lẽ chọn nơi đây làm chốn an nhiên.
Hơn bảy thế kỷ đã trôi qua, lịch sử có thể còn những khoảng trống, nhiều huyền tích cũng không thể kiểm chứng hoàn toàn. Nhưng với người dân vùng Hổ Sơn, điều đó dường như không còn quá quan trọng.
Quan trọng hơn cả là hình ảnh một người phụ nữ đã hy sinh tuổi trẻ cho non sông, dành phần đời còn lại để phụng sự nhân dân, rồi hóa thành vị thần bảo hộ trong lòng dân.
Đó cũng là lý do chùa Hổ Sơn không đơn thuần là một ngôi chùa cổ.
Nơi ấy là điểm giao thoa giữa lịch sử và truyền thuyết, giữa sự thật và niềm tin, giữa một cuộc hôn nhân làm thay đổi bản đồ Đại Việt với hành trình tìm về cõi Phật của người công chúa nổi tiếng nhất triều Trần. Đến hôm nay, mỗi mùa lễ hội, dòng người vẫn tìm về dưới chân núi Hổ để nghe lại huyền tích ấy, như một cách tri ân người con gái đã dùng cả cuộc đời mình để viết nên một trang sử đặc biệt của dân tộc.
——————–
LƯU Ý: Bạn đang đọc bài viết thuộc dự án Người kể chuyện Hà Nam Ninh – nội dung bài viết này dựa trên các nguồn thông tin được NB Xuân Thời tìm hiểu qua lời kể, tư liệu tổng hợp từ sách báo, tư liệu truyền thông và viết soạn lại với mục đích lưu giữ/trân trọng và tôn vinh những nét đẹp trong đời sống – văn hóa – lịch sử của con người và mảnh đất Hà Nam – Nam Định – Ninh Bình (xưa). Quý bạn đọc chỉ nên xem như một tư liệu tham khảo – xin trân trọng! – Mời bạn xem thêm các câu chuyện về Hà Nam Ninh trên Youtube hoặc Tiktok.
